الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت و چهل سالگی انقلاب اسلامی

0

علیرضا نصراصفهانی

دانشجوی دکتری آینده پژوهی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور

 

چکیده

افق آینده پژوهی راهبردی:  در پی تدوین الگوی پایه اسلامی ایرانی پیشرفت، رهبر معظم انقلاب اسلامی دستگاه‌ها، مراکز علمی، نخبگان و صاحب‌نظران را به بررسی عمیق ابعاد مختلف سند تدوین‌شده و ارائه نظرات مشورتی جهت تکمیل و ارتقای این سند بالادستی فراخواندند. در این راستا مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت موظف شده است که با مشورت مراجع مندرج در ابلاغ، نظرات و پیشنهاد‌های تکمیلی را دقیقاً بررسی و بهره‌برداری کند و نسخه‌ ارتقاء یافته الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت را حداکثر ظرف دو سال آینده برای تصویب و ابلاغ ارائه نماید، به‌طوری‌که از ابتدای قرن پانزده هجری شمسی اجرای این الگو با سرعت مطلوب آغاز و امور کشور بر مدار آن قرار گیرد.

با توجه به فراخوان رهبر انقلاب برای تکمیل الگوی پایه اسلامی ایرانی پیشرفت و همچنین فرا رسیدن چهلمین سال پیروزی انقلاب اسلامی، این یادداشت سعی خواهد داشت از دیدگاه علم و هنر آینده‌پژوهی به نقد الگوی اسلامی ایران پیشرفت و نسبت آن با چهل سالگی انقلاب اسلامی ایران بپردازد.

مقدمه

جمهوری اسلامی ایران تا به حال برنامه‌های مختلفی را جهت دستیابی به توسعه تجربه کرده است که تاکنون نتوانسته خط پیشرفت همه جانبه کشور مطابق با آرمان‌های انقلاب اسلامی ترسیم کند. در این راستا حضرت‌آیت ‌الله خامنه‌ای در اولین نشست اندیشه‌های راهبردی در تاریخ 10 آذر 1389 توجه مسئولان، مردم و متفکران و نخبگان دانشگاهی و حوزوی را به ضرورت و لزوم تبیین و طراحی «الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت» به عنوان سند فرادستی همه اسناد و چشم اندازهای که برای پیشرفت کشور تعیین می شود، معطوف کردند. ایشان الگوی اسلامی–ایرانی پیشرفت را درواقع محصول انقلاب اسلامی و طراحی یک تمدن جدید و پیشرفته در همه‌ی عرصه‌ها بر مبنای تفکر و اندیشه‌ی اسلام دانستند. با طرح بحث الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت از ابتدای دهه چهارم انقلاب از سوی مقام معظم رهبری، «مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت» مسئول راهبری تدوین الگو از سوی ایشان قرار گرفت.

الزامات تدوین  الگو

رهبر معظم انقلاب، «تنظیم و تدوین علمی»، «ایجاد زمینه برای بحث و تضارب آرا درباره‌ی الگو»، «مشخص شدن مرزبندی‌ها و تمایزات الگو با نسخه‌های فراوان و مکاتب موجود در دنیا»، «توجه توأمان به آرمان‌ها و واقعیات»، «کاربردی بودن» و «برخورداری از قوت و مقاومت علمی در برابر نظرات معارض و مخالف» را از جمله الزامات تدوین الگوی پیشرفت اسلامی – ایرانی خواندند. ایشان همچنین در سال 1395 در دیدار با اعضای شورای عالی «مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت» بعد از ارایه فعالیت‌ها و برنامه‌های مرکز و مراحل تهیه و تدوین الگو؛  «عجله نکردن در تهیه و تدوین الگو»، «آسیب‌شناسی عملکرد پنج‌ساله‌ی مرکز»، «نقد جدی و قوی الگوهای رایج توسعه‌ی جهانی»، «کار جدی، جهادی و انقلابی و استفاده از محققان جوان، خوش‌فکر، مؤمن و انقلابی»، «ارتباط با دستگاه‌ها و بدنه‌ی مدیریتی کشور» و «گفتمان‌سازی» را نکات کلیدی برای  تدوین الگو اسلامی ایرانی پیشرفت دانستند.

بعد از هفت سال فعالیت این مرکز، تشکیل 28 اندیشکده راهبردی، مشارکت سه هزار پژوهشگر حوزه و دانشگاه در جلسات تخصصی و کنفرانس‌های سالیانه و ارائه مقاله‌های تخصصی و تدوین تک نگاشت، مشارکت بیش از ۷۰۰۰ دانشجو در کنگره‌های پیشگامان پیشرفت و جلسات تخصصی با مرکز الگوی اسلامی ایرانی سند پایه الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت در مهر ماه 1397 منتشر شد. الگوی پایه، چارچوب الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت و معرف سیر کلی تحولات مطلوب ایران در عرصه‌ فکر، علم، معنویت و زندگی بسوی تمدن نوین اسلامی ایرانی در 50 سال آینده است و شامل مبانی، آرمان‌ها، رسالت، افق و تدابیر است. مبانی، اهم پیش‌فرض‌های اسلامی، فلسفی و علمی جهان‌شمول معطوف به پیشرفت را ارائه می‌دهد. آرمان‌ها، ارزش‌های فرازمانی – فرامکانی و جهت بخش پیشرفت است. رسالت، میثاق مشترک مردم و نظام جمهوری اسلامی ایران برای پیشرفت است. افق، آرمان‌های الگو را بر جامعه و زیست‌بوم ایران در نیم‌قرن آینده تصویر می‌کند و هدف‌های واقعی آحاد مردم، جامعه و حکومت ایران را در آن موعد معین می‌سازد. تدابیر، تصمیمات و اقدامات اساسی و بلندمدت برای حل مسائل مهم کشور و شکوفا ساختن قابلیت‌های ماندگار ملی به‌منظور رسیدن به افق است. این الگو با ایمان استوار و عزم راسخ و تلاش عظیم و مدبرانه مردم و مسئولان جمهوری اسلامی ایران اجرا خواهد شد.

رهبر انقلاب با تقدیر از متفکّران و استادان و صاحب‌نظرانی که طرّاحی این سند و مدیریّت تهیّه‌ آن را بر عهده داشته‌اند، مجمع تشخیص مصلحت نظام، مجلس شورای اسلامی، دولت، شورای عالی امنیت ملی، شورای عالی انقلاب فرهنگی، شورای عالی فضای مجازی، دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه و صاحب‌نظران را به بررسی عمیق ابعاد مختلف سند تدوین ‌شده و ارائه‌ نظرات مشورتی جهت اصلاح یا تکمیل و ارتقای این سند بالادستی فرا خواندن و از مرکز الگو خواستند با مشورت مراجع مخاطب در فراخوان خود، برنامه زمانی بررسی نسخه حاضر الگو از سوی آنها را تنظیم و نظرات و پیشنهادهای تکمیلی را دریافت و دقیقاً بررسی و بهره‌برداری کند و نسخه‌ ارتقاءیافته الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت را حداکثر ظرف دو سال آینده برای تصویب و ابلاغ ارائه نمایند.

 فرصتی برای تکمیل الگو

با توجه به فراخوان رهبر انقلاب برای تکمیل الگوی پایه اسلامی ایرانی پیشرفت، صاحب‌نظران از منظرهای متفاوتی به نقد سند پایه الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت پرداخته‌اند. با وجود نقاط قوتی که برای سند الگوی پایه اسلامی ایرانی پیشرفت می‌توان ذکر کرد[1]، نویسنده این یادداشت در ابعاد روش‌شناسی ، محتوایی و گفتمان‌سازی نقدهای ذیل به الگو وارد می داند.

الف) در بخش روش‌شناسی تدوین الگو

  • عدم بهره‌گیری از روش‌شناسی علمی در تدوین اسناد و در نتیجه نادیده گرفتن تحولات آینده
  • تدوین سند به کمک رویکردهای جلسه محور و عدم اجماع‌گیری بین اندیشمندان با کمک روش‌هایی مانند دلفی
  • عدم بهره‌مندی از ابزارها و روش‌های نوین در بستر فناوری اطلاعات جهت افزایش دسترسی به خبرگان

ب) بخش محتوایی سند

  • نبود بخشی برای چرایی و ضرورت داشتن الگو.
  • نبود ابرنظریه برای پیشرفت مانند فقه اجتماعی، علم دینی.
  • وجود نگاه امروزی به آینده در الگو.
  • نبود اتصال بین تدابیر و مبانی و آرمانها.
  • مشخص نبودن جایگاه تدابیر در الگو.
  • عدم ارتباط شفاف بین رسالت این سند با اسناد دیگر بالادستی.
  • نبود شاخصهایی برای سنجش تحقق الگوی پیشرفت.

ج) در بخش گفتمانسازی سند

  • عدم دسترسی کامل نخبگان و عموم مردم به اسناد پشتیبان الگو.
  • عدم بهره‌مندی از ابزارها نوین اطلاعاتی و ارتباطاتی و رسانه‌ای (مانند شبکه‌های اجتماعی،.. ) جهت معرفی، گفتمان‌سازی و اجتماعی‌سازی سند برای مردم و نخبگان.
  • در نظر نگرفتن نقش جدی برای مردم در تحقق الگو.

با وجود انتقادات ذکر شده، طراحی الگو در شرایط حال حاضر کشور، از جهاتی همانند آن است که یک هواپیمایی در حال حرکت است و شما مجبورید در همان‌جا یک مهندسی روی هواپیما انجام بدهید. شما نمی‌توانید بگویید که حرکت هواپیمای علم و فناوری و پیشرفت کشور متوقف شود تا هواپیما تعمیر یا ارتقا یابد. در واقع اگر ما از نظر تولید علم دینی و بومی در حوزه پیشرفت، نظریات محکم و متقنی در طی 40 سال کنونی داشتیم می‌توانستیم به تدوین‌کنندگان الگو این ایراد را وارد بدانیم که چرا از نظریات موجود استفاده نکرده‌اند ولی چون چنین انباشته‌ دانشی و معرفتی در طول این سالها در ایران شکل نگرفته و لذا بعضی از انتقادات وارده به الگو دو سویه است و متوجه اساتید دانشگاه و حوزه نیز می‌باشد.[2]

الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت و چهل سالگی  انقلاب اسلامی

به هر حال از آنجا که کنکاش پیرامون جایگاه آینده­ی کشورمان از وسع این یادداشت خارج است، در راستای فرهنگ امید که محورِ چشم­اندازسازی است، به برخی از گزارش‌های خوشبینانه­ غیر ایرانیِ اشاره می­نماییم؛ نقشه­ آینده­پژوهانه­ ریچارد واتسون یکی از منابع مشهور این حوزه است. این نقشه روندها و رویدادهاى احتمالى و تاثیرگذار جهان را در یک چشم انداز 40 ساله و به تصویر می‌کشد. در گوشه­ی شمال­شرقی این نقشه ادعا شده که بین سال‌های 2035 تا 2045، ایران، ترکیه و مکزیک به جمع قدرت‌های کلیدی در جهان می­پیوندند و این در حالی است که پیش­بینی نموده است در حوالی سال 2035، اتحادیه­ی اروپا تجزیه شود. یا در صفحه­ی پنجم از گزارش سنجش علمی جهان در سال 2010 که توسط یونسکو تنظیم شده­است، نام ایران و ترکیه در کنار برزیل، چین و هند به عنوان قدرت­های نوظهور علمی مطرح شده­است.[3]

بر مبنای مطالب فوق و با استناد به تجربه تاریخی ایران به عنوان یک ملت پیشرو در جهان و شاخص‌های پیشرفت یک کشور مانند عزت ملی و اعتمادبه‌نفس ملی، عدالت، توزیع منابع عمومی به همه‌ مناطق کشور، نیروی انسانی، منابع طبیعی و موقعیت جغرافیایی می‌توان گفت که کشور ایران استعداد ترسیم و پیاده‌سازی الگوی اسلامی ایران پیشرفت در دهه پنجم انقلاب اسلامی و قرن پانزدهم هجری شمسی خواهد داشت.

در نتیجه به نظر می‌‌رسد با ابلاغ الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت در سال 1400، این الگو می‌تواند تبیین‌کننده آنچه که جمهوری اسلامی ایران می‌خواهد در 50 سال آینده به آن برسد، مبانی و دلایل این چشم انداز و هدف، مشخص کننده مسیر و جهت کشور تا نیم قرن آینده، وحدت بخش و برطرف کننده اختلافات مبنایی در کشور، و ترازی مناسب برای رصد و ارزیابی عملکردها و میزان کارآیی و کارآمدی نظام در سال‌های آینده باشد.

باید متذکر بود که چگونگی تکمیل و پیاده‌سازی الگو هم اکنون وجهه‌ همت علاقه‌مندان و پژوهشگران مختلفی در سرتاسر ایران است و چه بهتر است که در چارچوب پارادایم نوآوری باز و جمع‌سپاری پیگیری گردد و مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت یک شبکه هم‌اندیشی از نخبگان و اندیشکده‌های کشور در بستر آنلاین بویژه در علوم راهبردی مانند سیاست‌گذاری، آینده‌پژوهی و مدیریت راهبردی تشکیل دهد و بر مبنای یک رویکرد گام به گام، به تکمیل الگو در بخش‌های مختلف الگو بپردازد[4]. چنین رویکردی به اجماع سازی، تعهد و ارتباط بیشتر خبرگان و نخبگان کشور در جهت گام برداشتن در مسیر الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت کمک می‌کند.

[1] تلاش شده است تا تدوین الگو به‌صورت جمعی و با بهره‌گیری از آراء صاحب‌نظران مختلف انجام شود؛ در قسمت «مبانی، آرمانها و رسالت» از فضای غربی حاکم بر الگوهای توسعه خارج شده است و به مفاهیم و مبانی اسلامی ایرانی توجه جدی شده است؛ به صرف بیان مبانی بسنده نشده، بلکه تدابیر نیز ارائه شده است.

[2] جهت دریافت شرح مستوفای مطالب فوق، مراجعه به مقاله منتشره از نویسنده این یادداشت با عنوان «تأملاتی در نقشه­ جامع علمی کشور با هدف غنابخشی به ویراست­های آینده نقشه» در فصلنامه توسعه تکنولوژی صنعتی می تواند مفید واقع شود.

[3] جهت دریافت اطلاعات بیشتر به مقاله منتشره از نویسنده این یادداشت با عنوان « بررسی چگونگی افزایش ظرفیت زبان فارسی برای تبدیل شدن به زبان علمی جهانی» در فصلنامه مجلس و راهبرد رجوع شود. همچنین مراجعه به کتاب «روندپژوهی چهل سالگی جمهوری اسلامی ایران؛ برترین جایگاه‌های ایران در آمارهای بین‌المللی» می‌تواند مفید واقع شود.

[4] تجربه موفق دلفی آنلاین ژاپن در برگزاری آینده‌نگاری ملی به کمک بیش از سه هزار خبره بر بستر فناوری اطلاعات می تواند درس آموخته های زیادی برای تدوین الگو در ایران داشته باشد.

ماهنامه نامه آینده‌پژوهی، شماره 59، بهمن 1397

پاسخ دهید

برای دریافت کاتالوگ موسسه کلیک فرمایید ( دانلود کاتالوگ )
Hello. Add your message here.