انقلاب اسلامی، وحدت و همگرایی اسلامی: ابعاد، فرصت‌ها و چالش‌های پیش رو

0

علی اکبر اسدی

عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده

افق آینده پژوهی راهبردی:  در حالی که وحدت و همگرایی یا در مقابل منازعه و واگرایی به عنوان یکی از مفاهیم مهم بین‌المللی در دوره مدرن مطرح است، انقلاب اسلامی ایران از زمان پیروزی خود تا کنون به طرح ایده‌ها و پیگیری طرح‌ها و راهبردهایی در خصوص وحدت و همگرایی اسلامی پرداخته است. هر چند در شرایط حاضر جهانی و منطقه‌ای، مناقشه و اختلاف بیش از همکاری و همگرایی در جهان اسلام نمود و بروز دارد، اما همگرایی و وحدت در میان کشورهای اسلامی و مفاهیمی مانند امت اسلامی نیز طرفداران زیادی دارد. در چنین شرایطی نوشتار حاضر در پی بررسی ابعاد وحدت و همگرایی اسلامی در طول چهار دهه گذشته در پرتو مفاهیم و تلاش‌های انجام شده از سوی جمهوری اسلامی ایران از جمله در سطوح مذهبی، فرهنگی- اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و نظامی- امنیتی است. ضمن اینکه تبیین فرصت‌ها و چالش‌های وحدت و همگرایی اسلامی نیز یکی دیگر از بخش‌های این گزارش را تشکیل می‌دهد.

مقدمه

همگرایی و منطقه‌گرایی یکی از مفاهیم و ایده‌های مهم در جهان کنونی است و بازیگران و دولت‌های مختلف در مناطق مختلف جهان در طول دهه‌های گذشته تلاش کرده‌اند تا به گسترش همکاری‌ها و همگرایی‌ها به تقویت ثبات و امنیت منطقه‌ای مبادرت کنند. به عبارت دیگر وحدت و همگرایی منطقه‌ای به عنوان مولفه‌ای در جهت کاهش منازعات و افزایش ثبات و امنیت و در مجموع مدیریت امنیت در مناطق یا مجموعه‌های امنیتی مختلف تلقی می‌شود. بر این اساس است که می‌توان رشد و تقویت روند همگرایی در بسیاری از مناطق جهانی و توسعه نهادهای و سازمان‌های منطقه‌ای بود. اما در مقابل این روند کلی و عمومی منطقه غرب آسیا به صورت خاص موفقیت چندانی در تقویت همگرایی منطقه‌ای نداشته و حتی شاهد افزایش تنش‌ها و رقابت‌ها و گسترش منازعات بوده است. در چنین فضایی موضوع توسعه همکاری و همگرایی منطقه‌ای و کاهش منازعات و رقابت‌های منغفی در سطح منطقه همواره به عنوان مساله‌ای کلیدی مطرح شده است. در این چهارچوب در حالی که بسیاری برای بررسی ظرفیت‌ها و موانع همگرایی منطقه‌ای در غرب آسیا به بررسی و تبیین این موضوع از منظر نظریه‌های مطرح غربی پرداخته‌اند، مفهوم و ایده‌های مرتبط با وحدت و همگرایی اسلامی به عنوان نگرشی با بنیادها و اصول بومی و اسلامی جایگاه مهم و متفاوتی پیدا کرده است. به عبارت دیگر در شرایطی که تقویت همگرایی منطقه‌ای با تکیه بر اصول و نظریه‌های مسلط غربی هنوز نتوانسته به دستاوردهایی جدی منجر شود، نگرش‌های بومی معطوف به وحدت و همگرایی اسلامی به عنوان دیدگاه‌هایی رقیب اهمیت یافته است.

مساله وحدت و همگرایی اسلامی را نمی‌توان لزوماً موضوعی جدید دانست و این مساله از زمان ظهور اسلام و قرن‌های نخستین اسلامی همواره مطرح بوده است. اما اندیشه و مفهوم وحدت و همگرایی اسلامی در شکل جدید خود در قرون اخیر  با گسترش حضور غرب و قدرت‌های غربی در کشورهای اسلامی و اهمیت چگونگی مواجهه با تمدن و فرهنگ غربی اولویت بسیاری یافته است.  به عبارتی رشد و توسعه غرب و در مقابل تداوم توسعه نیافتگی و مشکلات جهان اسلام لزوم افزایش همگرایی و وحدت در جهان اسلام را به مساله‌ای کلیدی تبدیل کرد. موضوع همگرایی اسلامی در دوره معاصر ابتدا در کشور مصر توسط سیدجمال‌الدین اسدآبادی مطرح گردید. سپس در همان کشور و با عضویت رهبران دینی و مفتی دانشگاه الازهر مصر و رهبران دینی اهل شیعه از ایران، سازمانی به نام «دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه» تشکیل گردید تا حداقل‌های همگرایی اسلامی را تحقق بخشند. این موضوع، سال‌ها بنا بر سیاست دولت‌های غیر دینی و لائیک در ایران و خاورمیانه، علی‌رغم تلاش علمای آگاه، مسکوت ماند. اما پیروزی انقلاب اسلامی و ایجاد نظام جمهوری اسلامی در ایران به واسطه مطرح شدن اندیشه‌ها و ایده‌های مهم در خصوص وحدت و همگرایی اسلامی و شکل‌گیری نهادهایی در این خصوص مانند «مجمع تقریب مذاهب اسلامی»  شکل جدیدی به خود گرفت[1] .

در حالی رویکرد تقریبی به وحدت اسلامی به ابعاد مذهبی و مبانی اسلامی وحدت مربوط است و احترام و عدم تفرقه جریان‌های اسلامی را مد نظر دارد، پرداختن به موضوع وحدت و همگرایی اسلامی مستلزم نگرشی جامع به این موضوع است تا بتوان بررسی کامل‌تری را انجام داد. به عبارت دیگر می‌توان وحدت و همگرایی اسلامی را دارای ابعاد متعددی دانست که از مهمترین آنها عبارتند از: جنبه مذهبی و فکری وحدت؛ ابعاد سیاسی- امنیتی وحدت و همگرایی اسلامی؛ ابعاد فرهنگی و اجتماعی همگرایی اسلامی و؛ ابعاد اقتصادی وحدت و همگرایی اسلامی. لذا برای ارزیابی مساله وحدت و همگرایی اسلامی در پرتو پیروزی و رویکردهای انقلاب اسلامی به عنوان موضوع اصلی این نوشتار، ابتدا ابعاد اصلی وحدت و همگرایی اسلامی را تبیین می‌کنیم و سپس فرصت‌ها و چالش‌های پیش رو در هر کدام از این ابعاد را مورد بررسی قرار خواهیم داد.

  • ابعاد وحدت و همگرایی اسلامی

همگرایی به عنوان یکی از مفاهیم جدید در علوم سیاسی هم به صورت یک وضعیت و هم به عنوان فرایند  به گونه‌های مختلف تعریف شده است. در حالی که وضعیت همگرایی به شرایط نهایی ادغام واحدهای سیاسی در قالب‌های وسیع مانند یک اتحادیه یا حکومت جهانی اشاره دارد، در نگاه فرایندی به افزایش تدریجی روابط و همکاری بین واحدهای سیاسی و انتقال تدریجی قدرت از واحدهای موجود به ساختارهای فراملی مدنظر است. بر این اساس در صورتی که بخواهیم به مساله همگرایی و وحدت اسلامی نیز نگاه فرایندی داشته باشیم می‌توانیم همگرایی اسلامی را در یک فرایند یا در قالب مراحل و ابعاد مختلف مورد بررسی قرار دهیم. لذا با مقداری مساهمه می‌توانیم فرایند همگرایی اسلامی را به صورت همگرایی مذهبی و فکری، همگرایی فرهنگی و اجتماعی، همگرایی اقتصادی و در نهایت همگرایی سیاسی و امنیتی مورد واکاوی قرار داده و نقش انقلاب اسلامی در هر یک را نیز مورد توجه قرار دهیم.

همگرایی مذهبی و فکری در اینجا به معنای تلاش برای کاهش اختلافات بین مذاهب اسلامی در عرصه جمعی و حیات عمومی و تاکید بر اصول مشترکی است که می‌تواند وحدت را افزایش دهد. در این خصوص در حالی که جهان اسلام از ابتدا با تمایزات و گروه‌بندی‌های مذهبی مواجه بوده، اما تحولات قرون اخیر باعث گسترش اختلافات و رشد افراط گرایی مذهبی و پیدایش گروه‌های تکفیری شده است. در این راستا انقلاب اسلامی به لحاظ اندیشه‌ای و گفتمانی بر وحدت و همگرایی جریان‌ها و مذاهب اسلامی تاکید داشته و رهبران انقلاب لزوم تاکید بر اشتراکات و کاهش و حذف اختلافات و توهین به مذاهب دیگر را مورد تاکید قرار داده‌اند. این در حالی است که هم در میان شیعیان و هم در میان اهل سنت در دهه‌های اخیر گرایشات افراطی و تعصبات مذهبی رشد قابل توجهی داشته است.

در عرصه فرهنگی و اجتماعی حرکت به سمت همگرایی مستلزم توسعه مبادلات فرهنگی و جتماعی به منظور شکل دهی به هویت نزدیک، تصور منافع مشترک و پیوند بین اعضای جوامع مورد نظر است. در این راستا مولفه‌هایی مانند گردشگری و ارتباطات فرهنگی بین کشورها و ملت‌های اسلامی به منظور بسترسازی برای وحدت و همگرایی در میان ملت‌های مسلمان مهم تلقی می‌شود. در سطح جهان اسلام به رغم وجود برخی تعاملات فرهنگی و اجتماعی هنوز نهادها و ساز و کارهای مشخصی برای همگرایی فرهنگی و اجتماعی طراحی و عملیاتی نشده‌اند. در این چهارچوب انقلاب اسلامی با تاکید بر ارزش‌ها، اصول و هویت اسلامی در مقابل ارزش‌های سکولار و حتی ملی در راستای توسعه همگرایی در عرصه­های فرهنگی- اجتماعی اثرگذاری داشته است.  با این حال با توجه به اولویت دغدغه‌ها و ضرورت‌های سیاسی و امنیتی توسعه تعاملات و همگرایی در عرصه فرهنگی و اجتماعی با سرعت کندتری به پیش رفته است.

در عرصه اقتصادی  گسترش همگرایی بین کشورهای اسلامی مستلزم افزایش تعاملات و تبادلات تجاری و اقتصادی و ایجاد سازمان‌هایی برای توسعه همکاری‌های اقتصادی و توسعه ساز و کارهایی مانند اتحادیه گمرکی یا انتشار پول واحد است. در این خصوص به رغم برخی تلاش‌های محدود منطقه‌ای مانند شورای همکاری خلیج فارس، به دلایل مختلف دستاورد مهمی بدست نیامده است. توسعه تعاملات اقتصادی به عنوان بخشی از توسعه روابط با جهان اسلام و کشورهای منطقه همواره مورد توجه جمهوری اسلامی ایران بوده است، اما ابتکار وطراحی گسترده‌ای در این خصوص ارائه نشده است.

همگرایی سیاسی و امنیتی را می‌توان عالی‌ترین سطح در فرایند همگرایی دانست که مستلزم همکاری‌ها و اتحادهای سیاسی و امنیتی بین کشورها در جهان اسلام است. در این خصوص به رغم ایجاد نهادهایی مانند سازمان همکاری اسلامی که دومین سازمان بین دولتی پس از سازمان ملل محسوب می‌شود، در عمل همکاری‌ها و همگرایی اسلامی با چالش‌های اساسی همراه بوده و تنش و رقابت و اختلاف بیش از تعامل بین کشورهای اسلامی نمود داشته است. انقلاب اسلامی ایران با تاکید بر مساله امت اسلامی و لزوم توسعه جدی تعاملات و همکاری‌های بین کشورهای اسلامی در مقابل قدرت‌های غربی به طرح و انتشار ایده‌ها و مفاهیم مهمی در این خصوص پرداخت. اما در عمل تنها همکاری‌های محدود و ائتلاف‌های خاص مانند محور مقاومت به نتیجه رسید و همکارهای گسترده سیاسی- امنیتی در جهان اسلام با چالش‌های جدی مواجه است.

  • فرصت‌ها و چالش‌های همگرایی اسلامی

تقویت همگرایی و وحدت اسلامی در پرتو اندیشه‌ها، گفتمان و رویکردهای عملی نهادها و رهبران انقلاب اسلامی در  ایران و در آستانه چهل سالگی انقلاب، به رغم ظرفیت‌ها و فرصت‌های فابل توجه با چالش‌ها و موانع مهمی نیز روبرو است. در سطح نخست همگرایی یعنی همگرایی فکری و مذهبی ظرفیت‌های مهمی مانند گفتمان و هویت اسلامی در ایران، توسعه اندیشه تقریب و طراحی سازمان‌ها و ساز و کارهای معطوف به تقریب مذاهب اسلامی، تاکید بر اولویت روابط با کشورهای مسلمان، تقویت نگاه‌های اعتدالی در میان شیعیان و تداوم جریان‌های معتدل در میان اهل سنت، قوت گرفتن روند احیاگری و بیداری اسلامی و گرایش‌های فکری معطوف به آن از مهمترین ظرفیت‌ها و فرصت‌هایی است که جمهوری اسلامی ایران می‌تواند از آنها برای همگرایی مذهبی و فکری استفاده کند. تداوم برخی گرایشات افراطی در شیعیان مانند جریان موسوم به “شیعه انگلیسی”، توسعه افراط­گرایی و تکفیر در میان اهل سنت که در قالب جریان‌هایی مانند داعش نمود یافته است، و انتشار تفکرات سکولار و ملی گریانه افراطی به عنوان مهمترین موانعی هستند که برای همگرایی در این عرصه وجود دارد.

در عرصه فرهنگی و اجتماعی بنیان‌های دینی و اعتقادی و ارزش‌های مشترک زمینه مهمی برای افزایش تعاملات اجتماعی میان کشورهای اسلامی محسوب می‌شود. اما در عین حال موانع و دشواری‌های مهمی برای توسعه همگرایی در این عرصه وجود دارد. به خصوص اینکه تعاملات فرهنگی و اجتماعی ملت‌های مسلمان تحت تاثیر اختلافات مذهبی از یک سو و تفاوت‌های فرهنگی و قومی و محلی قرار دارد. در ایران بعد از انقلاب اسلامی، تعاملات اجتماعی با کشورهای همسایه و به خصوص کشورهای اسلامی دوست مانند عراق، سوریه و ترکیه افزایش قابل ملاحظه‌ای داشته است، با این حال تضادها و رقابت‌های سیاسی بین دولت‌ها بر تعاملات فرهنگی و اجتماعی با اغلب کشورها اثرات منفی داشته است و در مجموع موفقیت‌های گسترده‌ای در این بخش حاصل نشده است. لذا شکاف‌های قومی و فرهنگی مانند شکاف ایرانی- عربی یا شکاف‌های مذهبی شیعی- سنی بر اشتراکات دینی غلبه داشته و همگرایی در عرصه فرهنگی و اجتماعی را با موانع مهمی مواجه کرده است.

در خصوص همگرایی اقتصادی، به رغم ظرفیت‌ها و فرصت‌های جدی در کشورهای اسلامی جهت‌گیری و موفقیت جدی در این خصوص حاصل نشده است. کشورهای اسلامی با داشتن بیش از 20 درصد جمعیت جهان،[2] به عنوان بازاری بزرگ برای صادرات محسوب می‌شوند. ضمن اینکه منابع معدنی گسترده و افزایش پیشرفت‌های تکنولوژیک و سایر قابلیت‌های تجاری و اقتصادی جهان اسلام را به صورت بالقوه به یکی از قطب‌های مهم اقتصادی جهان بستری برای گسترش همکاری‌های تجاری و اقتصادی تبدیل می‌کند. اما در سوی مقابل فواصل جغرافیایی و تعدد مناطق جغرافیایی، مکمل نبودن اقتصادها و کالاهای تولیدی در این کشور و نیازمندی به سرمایه و تکنولوژی کشورهای توسعه یافته به عنوان موانعی مهم برای توسعه همکاری‌های اقتصادی محسوب می‌شود. لذا به رغم تاکیدات نظری ایران بر لزوم توسعه همکاری‌های اقتصادی در جهان اسلام دستاوردهای عملیاتی قابل اعتنایی در این عرصه کسب نشده است.

همگرایی سیاسی و امنیتی در جهان اسلام به عنوان عالی‌ترین سطح همگرایی با بیشترین موانع و چالش‌ها روبروست. هر چند تلاش‌هایی برای سطحی از همکاری با ایجاد سازمان همکاری اسلامی یا برخی سازمان‌های منطقه‌ای مانند شورای همکاری خلیج فارس یا اتحادیه عرب قابل مشاهده است، اما این سازمان‌ها بیش از اینکه بتوانند به تقویت همگرایی اسلامی کمک کنند به نهادها و ابزارهایی برای گسترش اختلافات و اعمال فشار بر برخی دولت‌های اسلامی تبدیل شده‌اند. به عنوان نمونه می‌توان به بهره‌گیری عربستان سعودی از شورای همکاری خلیج فارس، اتحادیه عرب و حتی سازمان همکاری اسلامی برای اعمال فشار بر جمهوری اسلامی ایران و محور مقاومت اشاره کرد. ضمن اینکه گسترش رقابت‌های سیاسی و امنیتی بین کشورهای اسلامی و قطب‌بندی‌های داخلی مانعی جدی برای توسعه همکاری و همگرایی سیاسی و امنیتی در جهان اسلام محسوب می‌شود. بر این اساس جمهوری اسلامی ایران با توجه به تعدد گفتمان‌ها و ائتلاف‌ها و محوربندی‌های سیاسی در جهان اسلام از یک سو و  مداخله قدرت‌های غربی و ایجاد اختلاف در میان دولت‌های اسلامی با چالش‌هایی جدی برای توسعه همگرایی اسلامی در این سطح مواجه است.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

بررسی مجموعه ابعاد و فرصت‌ها و چالش‌های وحدت و همگرایی اسلامی نشان می‌دهد که معضل کلیدی در این خصوص این است که به رغم برخی رویکردهای شعاری و تبلیغاتی و تلاش‌های جدی، هنوز جهان اسلام به لحاظ فکری و فرهنگی آمادگی لازم برای قدم نهادن در مسیر وحدت و همگرایی اسلامی را نداشته و بیداری اسلامی به عنوان پیش زمینه هرگونه همگرایی اسلامی هنوز تکمیل نشده است. لذا کشورهای اسلامی پیش از اینکه بخواهند به مراحل عالی همگرایی در ابعاد اقتصادی و سیاسی- امنیتی گام نهند نیازمند بسترسازی فکری- فرهنگی و هم‌اندیشی و گفتگو در خصوص این مقوله هستند. بر این اساس رسالت اساسی انقلاب اسلامی بعد از چندین دهه هنوز هم بیش از اینکه رسالتی سیاسی و اقتصادی باشد، رسالتی فکری و فرهنگی در جهت ایجاد تغییرات لازم در جهان اسلام برای محقق ساختن وحدت اسلامی در بلندمدت است.

[1]  ارازمحمد سارلی، همگرایی اسلامی (ضرورت‌ها، نمادها و عوامل)، حبل المتین، پیش شماره دوم، تابستان 1391، ص 56.

[2] آمنه خطیبی و منیژه امیرخسروی، بررسی تحولات جمعیتی کشورهای اسلامی با تاکید بر شاخصهای جمعیتی جمهوری اسلامی ایران، آمار، شماره 10، بهمن و اسفند 1393، ص 20.

ماهنامه نامه آینده‌پژوهی، شماره 59، بهمن 1397

پاسخ دهید

برای دریافت کاتالوگ موسسه کلیک فرمایید ( دانلود کاتالوگ )
Hello. Add your message here.