درآمدی بر روش شناسی و تکنیک دیدبانی در اجرا

0

اختصاصی/ افق آینده‌پژوهی راهبردی/ سلمان زالی* دیدبانی، برآیند پایش(1)  و پویش(2) است. منظور از «پایش»، پاییدن مداومِ موضوع‌های شناخته‌شده است. برای مثال، سازمان می‌داند که نرخ ارز، روی کسب‌وکارش تأثیر چشمگیری دارد؛ بنابراین نرخ ارز را به عنوان یک عامل تأثیرگذار، پیوسته پایش می‌کند. منظور از «پویش»، پوییدن، جست‌وجو و کاویدن محیط، برای یافتن یک عامل تأثیرگذار است که هنوز به‌طور کامل برای ما شناخته‌شده نیست.

برای مثال، سازمان در جریان پویش به این نکته پی می‌برد که تحقق پدیده جدیدی به نام بورس کالا می‌تواند روی بهای کالا در بازار هدفش تأثیرگذار باشد.

در این نوشتار تلاش شده تا ضمن اشاره به مهم ترین مختصات و مؤلفه های مفهومی «دیدبانی»، به گام های چندگانه طراحی و استقرار سامانه دیدبانی در پروژه های آینده پژوهی اشاره شود.

مقدمه

مهندس عقیل ملکی‌فر(3) پژوهشگری بود که نخستین بار پیشنهاد داد برایند پایش و پویش، با تعریفی که گفته شد، «دیدبانی» نامیده شود.

مفهوم دیدبانی در آینده‌پژوهی، با مفهوم دیدبانی در میدان نبرد شباهت دارد. دیدبان جنگی، بر فراز برج دیدبانی قرار می‌گیرد و داده‌هایی از محیط گردآوری می‌کند که خوراک تحلیل و برنامه‌ریزی اتاق جنگ باشد.

او پدیده‌های شناخته‌شده ی جنگی را می‌پاید (مانند تانک‌ها و خودروهای مستقر، سنگرها، معابر و مانند آن)؛ و همواره مترصد است که پدیده‌های جدید را هم بیابد و گزارش کند (مانند گرد و خاک غیرعادی، تحرکات مشکوک، پرندگان مظنون به پهپاد بودن و (. .

دیدبان، تمام این موارد را به فرماندهان و تصمیم‌سازان گزارش می‌کند و خود، تصمیم‌گیری نهایی را انجام نمی‌دهد؛ اما این گزارش‌ها فارغ از تحلیل و رهنمودهای هوشمندانه نیست. در آینده‌پژوهی هم کار دیدبان همین است: داده‌های مربوط، مهم و به‌روز را گزارش می‌کند، اما نه به شکل خام، بلکه به صورت دسته‌بندی شده، خلاصه‌شده و با تحلیل مختصری از نکات مهم و برآیند آن‌ها.

دیدبانی دو کارکرد مهم برای اتاق فکر (معادل اتاق جنگ) سازمان دارد:

تأمین داده‌های ورودی فرایند آینده‌پژوهی؛ و جلوگیری از غافلگیری سازمان.

دیدبانی، داده‌های ورودی فرایند آینده‌پژوهی را تأمین می‌کند که مبنای تحلیل‌ها و تصمیم‌های راهبردی هستند. برای نمونه می‌توان به دیدبانی محصولات شرکت‌های رقیب اشاره کرد.

گاهی اوقات نیز داده‌های دیدبان، نقش هشداردهنده دارند و پیش از این که به فرایند پژوهشی وارد شوند، مبنای عمل قرار می‌گیرند؛ مانند دیدبانیِ تصمیم‌های ناگهانی دولت برای تغییر نرخ ارز و تعرفه‌های تجاری.

  پدیده های مهم در دیدبانی

بعضی از پدیده‌های مهم در دیدبانی عبارتند از:

فناوری‌های نوپدید: در آینده‌پژوهیِ رایج، پیشران اصلی فناوری است. فناوری‌های همگرا (فناوری‌هایی از قبیل نانو، زیستی، اطلاعات، شناختی و فناوری های زیست سنتزی)(4)، رویکرد جدیدی را شکل داده‌اند که می‌گوید به جای این که ابزاری برای استفاده توسط انسان تولید شود، خود انسان توانمندتر شود.

رشته¬های نوظهور: رشته‌های نوظهور منشأ توانمندی‌های متفاوتی خواهد بود. برای مثال، رشته عملیات روانی سال‌ها در دنیا وجود داشت، اما در ایران مورد توجه جدی نبود.

علایم ضعیف تغییر: رویدادهایی هستند که شاید تأثیر زیادی بر روی زندگی ندارند ولی علامتی از تغییرهای بزرگ هستند. برای مثال حیوان خانگی ژنتیکی(5) یک علامت تغییر از سرباز ژنتیکی است.

فناوری های پایلوت (نیمه‌صنعتی): معرفی عینک گوگل سرآغاز موج جدیدی از فناوری‌های پوشیدنی بود که امروزه با هدسِت‌های واقعیت مجازی و عینک‌های واقعیت افزوده در حال اوج‌گیری است. ابعاد فنی این فناوری‌ها در حوزه‌های صنعتی، سرگرمی و نظامی اهمیت بسیاری دارد و می‌تواند سبک زندگی جامعه را با تحولی بزرگ روبه‌رو سازد.

مسائل غیرمترقبه: بروز سوانح طبیعی مانند سیل یا زلزله می‌تواند افزون بر جلب کمک‌های انسان‌دوستانه، کمک‌هایی با هدف سوءاستفاده را هم درپی داشته باشد.

  الگوی طراحی و استقرار سامانه دیدبانی

به طور کلی، روش دیدبانی دو گام بیش تر نیست؛ گردآوری داده‌ها و تحلیل داده‌ها (تبدیل آن‌ها به اطلاعات کاربردی). اما نمی‌توان با دانستن این دو عنوان دیدبانی موفقی داشت؛ چون اصل کار، در استفاده از تکنیک‌ها و ابزارها است.

در دیدبانی، تکنیک از روش مهم‌تر است.

تکنیک‌های دیدبانی منحصر به این مرحله از فرایند آینده‌پژوهی نیستند و در روش‌های پیشرفته‌تر هم کاربرد دارند. پیش از آغاز به کار، ابتدا باید منظر یا دیدگاه پژوهشگر نسبت به دیدبانی اصلاح شود. دیدبانی همانند هر فعالیت جمعی دیگر، برآیند همکاری افراد مختلف با نقش‌های مختلف است.

برای سامان‌دادن به این فعالیت گروهی، نیاز به یک سامانه داریم که نقش و جایگاه افراد را مشخص کند. بنابراین، دیدبانی به معنای طراحی و سپس استقرار سامانه دیدبانی است. باید توجه داشت که این سامانه به تناسب شرایط هر سازمان، دارای ویژگی‌های منحصر به فرد است، و گاهی اوقات طراحی سامانه در شرایط مناسب تا یک ماه زمان نیاز دارد.

الف) سند طراحی سامانه دیدبانی

شایسته است که طراحی سامانه یک خروجی مکتوب داشته باشد که در آن، ضمن بیان مسأله و قلمرو پژوهش، جایگاه افراد و بخش‌های سازمانی، شیوه فعالیت آن‌ها و دستاوردهای مورد انتظار بیان شود. هر فرد از اعضای سازمان که این سند را مطالعه کند، باید بتواند نقش خود را در سامانه پیدا کند.

سرفصل های محتوایی این سند از این قرار است:

  تبیین موضوع دیدبانی

موضوعی که برای آن داده‌آوری می‌شود چیست؟ (این موضوع باید دقیق مشخص شود تا تیم پژوهش دچار خطا نشوند(

مسأله و دغدغه سازمان برای این موضوع

از موضوع دیدبانی چه می‌خواهیم؟

مؤلفه‌های دیدبانی (مؤلفه‌های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، دفاعی و مانند آن می‌تواند در دیدبانی مورد تأکید باشد(.

سطح و عمق دیدبانی (باید مشخص شود که کار در چه قلمرویی انجام می‌شود(

  شاخص‌های دیدبانی

همان‌گونه که گفته شد، هر داده‌ای که به موضوع مربوط باشد، یافته دیدبانی نیست. برای تفکیک داده‌های سودمند و غیر سودمند، باید شاخص‌هایی تعریف شود. مبنای انتخاب شاخص‌ها، نیازها، ارزش‌ها، مزیت‌ها و … سازمان است. این شاخص‌ها تعیین می‌کنند که چه چیزی را می‌توان یافته ی دیدبانی دانست. شاخص‌ها را می‌توان غربالی برای تشخیص یافته‌های دیدبانی از دیگر داده‌ها دانست. شاخص‌ها به دو دسته کلی کمّی و کیفی تقسیم می‌شوند.

نکته قابل توجه آن است که باید تلاش شود که یافته‌های دید‌بانی با تمام شاخص‌های کیفی تطابق داشته باشند اما سازگاری با یکی از شاخص‌های کمّی کفایت می‌کند.

دسته‌بندی یافته‌های دیدبانی

یافته‌ها باید به شکلی ساختار‌مند ارائه شوند و این ساختار در تهیه محتوا هم تأثیر می‌گذارد. ساده‌ترین ساختار این است که داده‌ها در قالب چند دسته تقسیم شوند. هر دسته به مثابه یک ظرف است که باید پُر شود. بنابراین خالی‌ماندن یک ظرف به تیم دیدبانی گوشزد می‌کند که جهت یافتن داده‌های مورد نیاز  برای آن ظرف تلاش و تمرکز بیش تری داشته باشند.

محصولاتی که در مرحله پایلوت (نیمه‌صنعتی) هستند، محصولاتی که به تازگی تولید شده‌اند، نوآوری‌های صورت‌گرفته در محصولات، فناوری‌های نوپدید مرتبط، ابتکارهای عملیاتی، برنامه‌های فروش و بعضی اخبار ویژه، ظرف‌های مرتبط با محصول صنعتی هستند.

  ابزارها و منابع دانشی

اینترنت، نشریات علمی، خبرگان، دانشجویان خارج از کشور، ایرانیان شاغل در صنایع دیگر کشورها، شبکه‌های ماهواره‌ای، مراکز مطالعات بالادستی، نمایشگاه‌ها، رزمایش‌ها، همایش‌ها، مسابقه‌ها و …

بخش‌های سازمانی مرتبط با دیدبانی

باید مشخص شود که با کدام قسمت سازمان کار داریم و با کدام قسمت کار نداریم؛ هر یک از این بخش‌ها چه خدماتی به سامانه دیدبانی می‌دهند و چه بهره‌ای از آن می‌برند.

  قالب خروجی‌های سامانه

سامانه دیدبانی، خروجی‌های ملموسی دارد که می‌تواند مقاله، نشریه، گزارش، کتاب، منابع خام، چندرسانه یا مواردی از این دست باشد. در طرح سامانه مشخص می‌شود که خروجی‌ها در چه قالبی، با چه برنامه‌ای تولید و منتشر می‌شوند.

ب) استقرار سامانه دیدبانی

طرح سامانه دیدبانی- به شرحی که گفته شد- در قالب یک سند 10 تا 20 صفحه‌ای تهیه می‌شود. این طرح مبنای عمل است تا سامانه به بهترین شکل پیاده‌سازی شود؛ اما گام‌های استقرار سامانه هم باید با ملاحظات خاصی اجرا شوند تا بتوان از حُسن استقرار سامانه اطمینان حاصل کرد.

  گام یکم: تشکیل کمیته راهبری

اگر بهترین پژوهش‌ها هم اجرا شوند و به برترین توصیه‌ها و برنامه‌ها برسند، اما ذی‌نفعان و تصمیم‌سازان کلیدی سازمان به این دستاوردها اعتماد نداشته باشند، تغییری در رفتار سازمان ایجاد نخواهد شد. کمیته راهبری چهار کارکرد مهم دارد:

تطبیق پژوهش و امور اجرایی آینده‌پژوهی با نیازهای ذی‌نفعان سازمان؛

برقراری نظارت مؤثر بر کیفیت کار برای بهبود دستاوردها؛

اعتباربخشی و تنفیذ یافته‌های دیدبانی در رویه‌های تصمیم‌سازی سازمان؛ و

پشتیبانی و حفظ سامانه از کمبودهای احتمالی و چالش‌های پیش‌بینی‌نشده.

برای موفقیت در امور یادشده، باید کمیته راهبری نقش فعالی در جهت‌دهی به سامانه داشته باشد و جلسه های منظمی را برای ایفای نقش خود برگزار کند. اعضای کمیته راهبری باید با فعالیت‌های مذکور تناسب داشته باشند.

شایان توجه است که امکان دارد یک نفر در کمیته راهبری، چند نقش را به عهده داشته باشد که این موضوع سبب کوچک‌تر شدن کمیته و سهولت کار آن شود.

  گام دوم: تشکیل تیم مدیریت سامانه

تیم مدیریت سامانه، پیوسته درگیر امور سامانه است تا پژوهش در مسیر تعیین‌شده به وسیله کمیته راهبری به پیش برود و خروجی‌های مطلوب تولید شوند و به دست مخاطبانِ از پیش تعیین‌شده برسند.

  گام سوم: شناسایی اعضای هسته مطالعاتی و پنل‌های خبرگان

همان‌گونه که بیان شد دو کار مهم در دیدبانی عبارتند از گردآوری داده‌ها و تحلیل آن‌ها. گردآوری داده و تحلیل مقدماتی آن، به هسته مطالعاتی و تحلیل حرفه‌ای به پنل خبرگان سپرده می‌شود.

پیشنهاد می‌شود اعضای این هسته، تلفیقی از کارکنان سازمان و پژوهشگران برون‌سازمانی باشند. لازم است اعضای هسته مطالعاتی پژوهشگرانی توانمند باشند که توانایی ارتباط‌گرفتن با موضوع را دارا باشند.

  گام چهارم: آموزش

تمام دست‌اندرکاران سامانه دیدبانی، نیازمند سطحی از دانش مرتبط با دیدبانی هستند که آن‌ها را در انجام مأموریت شان یاری کند. مدیران به آشنایی مختصر با آینده‌پژوهی، فرایندهای اجرای آن، روش پیاده‌سازی فرایند در سازمان و نقش دیدبانی در کل این فرایند نیاز دارند؛ اما اعضای هسته مطالعاتی باید زیر و بَم دیدبانی را به طور کامل بدانند و از تکنیک‌ها و مسائل خاص این کار نیز آگاه شوند. اطلاع‌داشتن آن‌ها از فرایند آینده‌پژوهی و دیگر روش‌ها هم ضروری است.  بنابراین باید آموزش آن‌ها در خلال جلسه ها و به طور غیرمستقیم انجام شود. در غیر این صورت ممکن است موضع‌گیری منفی ایشان مانع از موفقیت پنل‌ها شود.

  گام پنجم: گردآوری داده‌ها

چهار گام پیشین، کادرسازی بودند و با گذر از آن‌ها می‌توان برنامه پژوهش را آغاز کرد. کار با گردآوری داده‌ها شروع می‌شود. کمیته راهبری، موضوع‌های جزیی‌تر پژوهش را مشخص می‌کند و در اختیار تیم مدیریت سامانه قرار می‌دهد. هسته مطالعاتی تشکیل شده و در تعامل رفت و برگشتی با تیم مدیریت، به گردآوری داده‌ می‌پردازد. داده‌ها باید با شاخص‌های بیان شده در طرح سامانه مطابقت داشته باشند و در قالب خروجی‌های تعیین‌شده منتشر شوند.

  گام ششم: تحلیل

تحلیل بعضی از یافته‌های دیدبانی لازم است اما در توان هسته پژوهشی نیست. در این موارد، باید متخصصان برجسته و خبرگان موضوع گرد هم بیایند و ضمن تحلیل یافته‌های دیدبانی، پیامدهای آن‌ها بر مسیر پیشرفت سازمان و هم چنین اقدام های لازم را برای بهره‌گیری از فرصت‌ها و پرهیز از تهدیدها پیشنهاد بدهند.

* کارشناسی ارشد «مدیریت دولتی و خط مشی گذاری عمومی»  و پژوهشگر معاونت رصد و دیدبانی مؤسسه افق آینده پژوهی راهبردی

** در نگارش این مطلب، از کتاب «آموزه ها و آزموده های آینده پژوهی» تألیف دکتر عبدالرحیم پدرام و مهدی احمدیان- انتشارات مؤسسه افق آینده پژوهی راهبردی بهره گرفته شده است.

 ماهنامه نامه آینده‌پژوهی، شماره 35، مرداد 1395

پاسخ دهید

برای دریافت کاتالوگ موسسه کلیک فرمایید ( دانلود کاتالوگ )
Hello. Add your message here.