روابط ایران و همسایگان شرقی

0

دکتر زهرا محمودی

پژوهشگر مسائل آسیا

چکیده

افق آینده پژوهی راهبردی:  ایران با افغانستان و پاکستان به لحاظ تاریخی، مذهبی، فرهنگی و سرزمینی دارای اشتراکات بسیاری است. وجود بیش از 900 کیلومتر مرز مشترک، حضور نیروهای امریکایی در منطقه، حضور جمعیت شیعه در این دو کشور، حضور و فعالیت گروه­های تروریستی در دو کشور و … باعث شده است که وضعیت موجود در افغانستان و پاکستان بر ج.ا.ایران نیز اثر بگذارد. در سال 1397 شاهد بروز اتفاقات متعدد سیاسی- امنیتی در افغانستان و پاکستان بودیم که علاوه بر پیامدهای داخلی، بر روابط میان آن­ها با ج.ا.ایران نیز اثرگذار بوده است. بعلاوه، برگزاری انتخابات ریاست جمهوری افغانستان در سال 1398، نتیجه گفتگوهای صلح طالبان با امریکا، امنیت مرزی، نفوذ عربستان بر پاکستان و …، نیز از جمله موضوعاتی است که روابط تهران را با کابل و اسلام­آباد را تحت تأثیر قرار خواهد داد. در نوشتار حاضر به تبیین و تحلیل مهم­ترین رویدادهای سال جاری در افغانستان و پاکستان و تأثیر آن بر ایران و نیز ارائه چشم­انداز روابط در سال آینده خواهد پرداخت.

  • مهم­ترین تحولات افغانستان در سال جاری

مهم­ترین تحولات افغانستان در سال جاری که بر سیاست­های ایران نیز در قبال این کشور تأثیرگذار بود عبارت است از: برگزاری انتخابات مجلس، مذاکرات صلح امریکا با طالبان، مذاکرات طالبان با ایران.

برگزاری انتخابات مجلس: انتخابات دوره هفدهم پارلمان افغانستان پس از پس از سه سال تأخیر، در مهر ماه 1397 برگزار گردید. نتایج انتخابات مذکور که با انتقاداتی نظیر عدم آشنایی با دستگاه بیومتریک و باز شدن دیر هنگام برخی مراکز رأی­گیری نیز همراه بود، در دی ماه اعلام شد. انتخابات مجلس بر آینده افغانستان از جمله جهت­گیری و ائتلاف­های سیاسی در خصوص انتخابات ریاست جمهوری سال آینده اثرگذار خواهد بود.

مذاکرات صلح امریکا با طالبان: امریکا تاکنون، اقدام به برگزاری پنج دور گفتگو با طالبان نموده است. دور اول گفتگوهای رسمی صلح طالبان با امریکا  از مهر 1397 آغاز شده و پنجمین دور آن در دوحه قطر در حال برگزاری است. حضور ملا برادر به عنوان مرد دوم طالبان در این دور از گفتگوها از نکات بارز آن می­باشد. طرفین مذاکره بر مثبت بودن این دور از گفتگوها و احتمال دست­یابی به پیش­نویس تفاهم میان آن­ها خبر داده­اند. خواسته­های طالبان در این مذاکرات شامل خروج نیروهای امریکایی از افغانستان و رهایی زندانیان این گروه از زندان است. امریکایی­ها هم از طالبان خواسته­اند که اجازه ندهند گروه­هایی نظیر داعش و القاعده از خاک افغانستان علیه امریکا و متحدانش عملیاتی انجام دهند. تاکنون در هیچ یک از پنج دور گفتگوی صورت گرفته، نمایندگان دولت کابل به دلیل مخالفت طالبان حضور نداشتند اما ظاهراً تلاش برای دست­یابی به راه­حل بینابینی جهت حضور نمایندگان دولت در جریان است.

3-1)مذاکرات طالبان با ایران: پس از اینکه روسیه، چین، حتی کشورهای اروپایی اقدام به برگزاری نشست با طالبان نمودند، ایران نیز در دی ماه 1397 خبر مذاکره با هیات طالبان در تهران را علنی نمود. در ادامه آقای شمخانی به افغانستان سفر کرد تا ضمن گسترش روابط، دولت افغانستان را نیز در جریان این گفتگوها کرد. اهداف ایران از برگزاری مذاکره با طالبان که البته با اطلاع دولت کابل برگزار شد عبارت بود از: تأثیرگذاری بر رویکرد این گروه در قبال شیعیان هزاره و سایر قومیت­های غیرپشتون­ در افغانستان، جلوگیری از اقدامات ضدایرانی عربستان در افغانستان، بهره­مندی از نتایج گسترش امنیت در افغانستان در خصوص امنیت مرزها و قاچاق مواد مخدر، پیگیری موضوع خروج نیروهای امریکا از افغانستان، پیگیری روند مقابله و تضعیف داعش در افغانستان، یادآوری ضرورت توجه به نقش و جایگاه ایران در افغانستان.(1)

  • مهم­ترین تحولات پاکستان در سال 1397

مهم­ترین تحولات پاکستان در سال 1397 که بر سیاست­های ایران نیز در قبال این کشور تأثیرگذار بود عبارت است از: از برگزاری انتخابات پارلمانی و انتخاب عِمران­خان به عنوان رئیس جمهور، سفر محمد بن­سلمان به پاکستان، بروز حوادث تروریستی در منطقه مرزی بلوچستان.

انتخابات پارلمانی 2018 پاکستان: بر اساس قانون اساسی پاکستان، این کشور دارای پارلمان مرکزی و چهار پارلمان ایالتی می­باشد. بر اساس آراء پارلمان مرکزی، رئیس جمهور و طبق آراء پارلمان مرکزی و ایالتی، نخست­وزیر کشور مشخص می­شوند. حزب “تحریک اِنصاف” به رهبری “عِمران­خان نیازی” توانست به عنوان برنده انتخابات پارلمانی سال 2018 معرفی شود. پیروزی عمران­خان در انتخابات در شرایطی صورت گرفت که دولت در پاکستان طی سال­های گذشته از بین حزب مردم و یا مُسلم­لیگ شاخه نواز انتخاب می­شدند اما این­بار، حزب سومی که با شعار مبارزه با فساد وارد عرصه رقابت­های سیاسی گردید، توانست به عنوان پیروز انتخابات معرفی شود. عمران­خان، بازیکن سابق تیم ملی کریکت پاکستان است که قومیتی پشتون داشته و به ایالات خیبرپَختون­خواه تعلق دارد. عمران­خان بر بهبود روابط پاکستان با کشورهای همسایه و اسلامی تأکید نموده است و در همین راستا، تقویت روابط با تهران را به نفع اسلام­آباد می­داند. او صحبتهایی در مورد اجرای قرارداد خط لوله گاز (موسوم به خط لوله صلح) با تهران را مطرح و اعلام کرد که گاز ایران ارزان­تر است. اما اسلام­آباد هنوز ساخت خطوط لوله گاز در خاکش را هم به دلایل ناتوانی اقتصادی و هم به دلیل مخالفت و فشارهای امریکا و سعودی آغاز نکرده است.

سفر محمد بن­سلمان به پاکستان: پاکستان اولین مقصد شاهزاده بن­سلمان، ولیعهد سعودی به منطقه جنوب آسیا بود. بن­سلمان به دلیل فضاحتی که درخصوص موضوع قتل خاشقچی در سفارت سعودی رخ داد می­خواست برای بهبود تصویر خدشه­دار شده­اش، طی سفر به پاکستان به عنوان کشور متحد و دومین کشور پر جمعیت مسلمان جهان، جایگاه و موقعیت خود را بهبود ببخشد. در کنار این موضوع، طرح میان­جی­گری در خصوص بحران کشمیر جهت ارتقای جایگاه دیپلماتیک ریاض، ملزوم مهار نفوذ ایران در منطقه از جمله افغانستان، پیگیری روند بی­ثبات­سازی منطقه نیز از دیگر اهداف سفر شاهزاده به اسلام­آباد بود. البته نیاز اقتصادی پاکستان به کمک­های عربستان نیز سبب استقبال گرم اسلام­آباد از بن­سلمان گردید.

بروز حوادث تروریستی در بلوچستان: ایران طی سال­های گذشته همواره شاهد حملات تروریستی در بلوچستان و مناطق مرزی بوده است که آخرین مورد آن انفجار اتوبوس و شهادت نیروهای وابسته به سپاه در منطقه خاش بود که توسط برخی عناصر بومی بلوچ و تعدادی از شهروندان پاکستانی صورت پذیرفت. مناطق بلوچ­نشین در ایران و پاکستان ازجمله توسعه نیافته و محروم­ترین مناطق هر دو کشور هستند و خشونت در این مناطق، با گسترش منازعات در دو سوی مرز و نیز جریان غیرقانونی مواد مخدر، اسلحه و مهاجران بغرنج­تر می­شود. یک تحلیل این است که پاکستان(به همراه متحدین عرب خود) با هدف مقابله با نفوذ ایران در افغانستان و شیعیان منطقه، به تحریک اقلیت سنی ایران در مرزهای شرقی می­پردازد و یا با گروه­های تروریستی معاند با ایران که در خاک آن کشور حضور دارند، برخورد جدی نمی­کند. نتیجه این موضوع، رشد گروه­های افراط­گرا در مرزهای ایران، آموزش مذهبی و عملیاتی آنها در خاک پاکستان، ایجاد چالش امنیتی برای ایران در قالب بروز انفجارهای تررویستی و آدم­ربایی توسط گروهک­های تروریستی شده است. تحلیل دیگر این است که پاکستان به دلیل شرایط داخلی، توانایی مدیریت و کنترل ایالت بلوچستان خود و مناطق هم­مرز با ایران را ندارد و نمی­تواند اقدام خاصی جهت مقابله با گروه­های معاند با ایران در این مناطق انجام دهد.

  • چشم انداز آینده روابط ایران با افغانستان

ادامه روند مذاکرات صلح امریکا و طالبان: با توجه به اینکه تاکنون نمایندگان دولت افغانستان به دلیل مخالفت طالبان در گفتگوهای صلح امریکا و طالبان حضور نداشته­اند، احتمالاً این گفتگوها کماکان پیگیری خواهد شد تا ضمن دست­یابی به نتیجه مدنظر طرفین، شاهد حضور نمایندگان دولت کابل در مذاکرات باشیم. به هر صورت، اگر در پی این مذاکرات، طالبان به طور رسمی قدرت را بدست بگیرند می­توانند برای ایران ایجاد فرصت نمایند البته به شرط مقابله این گروه با داعش و مسئله فرقه­گرایی در افغانستان، فشار بر امریکا جهت خروج افغانستان، و عدم تحت تأثیر قرار گرفتن از سیاست ضد ایرانی عربستان سعودی. مناسب است ایران ضمن حفظ رابطه با طالبان، متحدان قدیمی خود در افغانستان را نیز همراه خود داشته باشد تا درصورت تغییر مواضع طالبان، این متحدان را هنوز در کنار خود داشته باشد.

انتخابات ریاست جمهوری 1398: افغانستان در تیر ماه سال پیش­رو، شاهد برگزاری انتخابات ریاست جمهوری خواهد بود. از جمله کاندیداهای سرشناسی که احتمالاً در این اتخابات حضور خواهند داشت شامل حامد کرزی(رئیس جمهور پیشین)، حنیف اَتمر(مشاور سابق امنیت ملی)، اشرف­غنی (رئیس‌جمهور فعلی)، ژنرال عبدالرشید دوستم(معاون اول کنونی اشرف­غنی)،گلبدین حکمتیار(رهبر حزب اسلامی) و عبدالله عبدالله (رئیس اجرایی فعلی) می­باشند. از اکنون مشخص است که در این انتخابات هم، رقابت­های قومی مانند سایر انتخابات این کشور وجود خواهد شد و موضوع سوء استفاده برخی کاندیداها توسط سایر آنها مطرح خواهد شد. چنان­چه طالبان به نتایج نهایی و مطلوبشان در گفتگوها با امریکا تا پیش از زمان انتخابات ریاست جمهوری دست نیابند، احتمالاً از طریق عملیات­های تروریستی به ناامن کردن فضای انتخابات اقدام خواهد نمود. اما اگر مذاکرات مذکور تا آن زمان نهایی شود، احتمالاً داعش جای طالبان را در اجرای عملیات­های تروریستی و ایجاد بی­ثباتی خواهد کرد. ایران به مانند انتخابات قبلی بر لزوم برقرای امنیت و رعایت قانون تأکید خواهد کرد.

  • چشم انداز آینده روابط ایران با پاکستان

نقش­آفرینی ارتش پاکستان در روابط تهران و اسلام­آباد: با توجه به اینکه ایران و پاکستان تحت فشار امریکا هستند، دولت عمران­خان می­تواند از طریق همکاری دوجانبه با ایران و یا همکاری چندجانبه از طریق ائتلافی که روسیه و چین نیز در آن حضور داشته باشند، به کاهش این فشارها اقدام نموده و بخصوص در موضوع افغانستان، تروریسم و روابط اقتصادی به گسترش روابط اقدام نمایند. اما با توجه به اینکه تصمیم گیرنده نهایی عرصه سیاست خارجی پاکستان، ارتش این کشور و به خصوص نیروهای آی.اس.آی (سرویس اطلاعات داخلی) هستند، لذا اسلام­آباد اقدامی را انجام نخواهد داد که موجب دوری استراتژیک پاکستان از امریکا شود. می­توان این گزینه را محتمل دانست که دولت عمران­خان شاید در برخی مواضع، به صورت تاکتیکی به ایران نزدیک شود، اما در مجموع، روابطش را با ایران تعمیق نخواهد بخشید و ارتش پاکستان نیز با توجه به جایگاه استراتژیک واشنگتن نزد اسلام­آباد و جهت جلب رضایت کاخ سفید و متحد ثروتمند سعودی­اش، اقداماتی در افغانستان و مناطق مرزی ایران انجام دهد که در راستای منافع تهران نباشد. تلاش امریکا و عربستان نیز همین است که موجبات دوری هرچه بیشتر ایران و پاکستان و اضافه کردن اسلام­آباد به جبهه مخالفان تهران را فراهم آورند.

نقش عربستان در روابط ایران و پاکستان: با توجه به مجاورت جغرافیایی پاکستان با ایران و حضور گروه­های تروریستی معاند با ایران در خاک پاکستان، سعودی می­تواند از طریق ارسال دلارهای نفتی خود، تعداد و عمق عملیات­های این گروه­های تروریستی را وسعت ببخشد تا این­گونه امنیت مناطق مرزی ایران، به عنوان مهم­ترین رقیب منطقه­ای خود را تضعیف و به چالش بکشد. به عنوان مثال، فعالیت گروه­هایی نظیر جندالله و جیش العدل که در تفکرشان به اندیشه­های وهابی مسموم هستند، در گام اول نیاز به کمک­های مالی داشته و دارند که دلارهای نفتی سعودی این نیاز را با هدف ضربه به ایران تأمین می­کنند. در ضمن، پرداخت کمک اقتصادی سعودی به پاکستان می­تواند به صورت بالقوه به عنوان ابزار نفوذی بر سیاست­های این کشور محسوب شود. به عنوان مثال، بر سیاست­های اسلام­آباد در خصوص عمق روابطش با تهران، برقراری کانال ارتباطی سعودی با طالبان از طریق پاکستان، سیاست­های پاکستان در افغانستان در رابطه با ایران می­تواند تأثیرگذار باشد. با این وجود، پاکستان با معضل امنیتی جدی به نام هند مواجه است و البته مشکلات متعددی نیز با افغانستان دارد، لذا منطقی به نظر نمی­رسد که بخواهد با ایران به عنوان کشوری که همواره روابط خوبی با پاکستان داشته است، چالش جدی ایجاد نماید. با این­حال، این موارد ناقض چشم­پوشی اسلام­آباد از تحرکات برخی گروه­های تندرو بخصوص در منطقه بلوچستان نخواهد بود. هم­چنین باید در نظر داشت که استراتژی پاکستان، استفاده از ظرفیت تمامی متحدان خود است و طبق نیازی که دارد با امریکا، چین، عربستان، ایران و …، رفتار می­کند لذا نمی­­توان به طور کلی شاهد حذف و نادیده گرفتن آنها از جانب اسلام­آباد بود.

با توجه به مطالب مطرح شده ج.ا.ایران باید ضمن استفاده از اشتراکات متعدد در روابط خود با پاکستان و افغانستان، با حفظ و ارتقای این روابط، موجبات همکاری بیشتر کشورهای منطقه با هدف برقراری صلح و ثبات و مقابله با خشونت و تروریسم فراهم کند.

ماهنامه نامه آینده‌پژوهی، شماره 60، فروردین 1398

پاسخ دهید

برای دریافت کاتالوگ موسسه کلیک فرمایید ( دانلود کاتالوگ )
Hello. Add your message here.