محیط زیست ایران؛ گذشته، حال و آینده‌های مختلف

0

دکتر احد رضایان قیه باشی

پژوهشگر پسا دکتری آینده پژوهی دانشگاه تهران

 

افق آینده پژوهی راهبردی: در حالی جشن چهل سالگی جمهوری اسلامی ایران را می‌گیریم که شاهد فراز و فرود بسیاری در اقتصاد، اجتماع، سیاست، نظامی‌گری و مهمتر از همه «محیط‌زیست» هستیم. زندگی و امنیت انسان‌ها، ارتباط تنگاتنگی با امنیت و سلامت محیط‌زیست دارد. امنیت و سلامت محیط‌زیست، تابعی از رابطه انسان با محیط اطراف خود است. رشد جمعیت، گسترش شهرنشینی، توسعه صنعتی، توسعه تکنولوژیک و افزایش مصرف باعث برهم‌خوردن رابطه انسان و محیط‌زیست شده است. در 40 سال گذشته جمعیت ایران دو نیم برابر شده و جمعیت شهرنشین دو نیم برابرِ جمعیت روستا نشین شده است. هزاران واحد صنعتی در سراسر کشور ایجاد شده و از محیط‌زیست تغذیه می‌کنند. فناوری‌ها و تکنولوژی‌ها، تسلط انسان بر محیط‌زیست را بسیار تسهیل کرده‌اند. میزان مصرف سوخت‌های فسیلی از 300 هزار بشکه به دو نیم میلیون بشکه در روز افزایش یافته و حجم گندم و غلات مورد نیاز برای تامین غذا، 18 برابر افزایش یافته است. تعداد وسایل نقلیه از 200 هزار وسیله به بیش از 8 میلیون وسیله رسیده و سرانه آب هر ایرانی از 4500 متر مکعب به کمتر از 1300 متر مکعب کاهش یافته است. شاخص‌های 22 گانه عملکرد زیست‌محیطی از سال 2000 تا 2017 نشان‌دهنده وضعیت نه‌چندان مطلوب امنیت زیست‌محیطی در کشور است. جایگاه زیست‌محیطی ایران در 17 سال گذشته بین 80 تا 140 در بین 156 کشور بوده است. اگر چه در 40 سالی که از عمر جمهوری اسلامی ایران می‌گذرد شاهد تلاش‌های زیادی برای حفاظت و حمایت از محیط زیست بوده ایم اما در این مقاله به دنبال ارائه سناریوهای مختلف از آینده محیط زیست ایران هستیم.

آب، غذا، انرژی، زمین و هوای مورد نیاز برای تنفس انسان از محیط‌زیست گرفته می‌شود. هرگونه اختلال در چرخه‌های زیستی باعث ایجاد اختلال در چرخه‌های امنیتی خواهد شد. مقوله امنیت آبی، امنیت غذایی، امنیت انرژی، امنیت انسانی و امنیت زیست‌محیطی اشاره به نقش و اهمیت محیط زیست در تامین امنیت بویژه امنیت ملی دارد. در 2 قرن گذشته دامنه و ماهیت امنیت متحول شده و ابعاد جدیدی به آن افزوده شده است. فهم امنیت ملی بدون فهم ابعاد جدید امنیت غیرممکن است. چالش‌های زیست‌محیطی همپای چالش‌های سیاسی، اقتصادی و حتی نظامی، امنیت ملی کشورها را تهدید می‌کند. دستکاری در محیط زیست با هدف ایجاد نارضایتی به یکی از اهداف جذاب رقبا و کشورهای متخاصم تبدیل شده تا بتوانند امنیت ملی کشورهای دیگر از جمله ایران را تهدید کنند. فناوری‌‌های الکترومغناطیسی با اثرگذاری بر جریان‌های بارشی، قادر به ایجاد خشکسالی مصنوعی هستند. همچنین امکان آلوده‌سازی گسترده آب‌های زیرزمینی و خاک، باعث شده است تا اجزای محیط‌زیست به اهداف جدیدی برای تهدید امنیت کشورها تبدیل شوند.

 

مهمترین چالش‌های امنیت زیست‌محیطی در 40 سال گذشته

  1. بحران آب در بخش کشاورزی
  2. بحران آب شرب
  3. ریزگردها
  4. آلودگی
  5. سیل و طوفان
  6. رودخانه‌های مشترک مرزی
  7. خشکی رودخانه‌ها، تالاب‌ها و دریاچه‌ها

سناریوهای محیط زیست ایران

محیط‌زیست ایران، تحت تأثیر ‌کلان‌روندهای جهانی، روندها و مؤلفه‌های داخلی با آینده‌ای مبهم و حتی نگران‌کننده روبرو است. پیش‌بینی دقیق آینده محیط‌زیست ایران امری غیرممکن است. اما می‌توان آینده‌های محتمل را به کمک پیشران‌ها شناسایی و توصیف کرد. آینده‌های محتمل، اشاره به آینده‌هایی دارد که تحت تأثیر ‌نیروهای پیش‌برنده، از امکان و احتمال بالایی برای رخ دادن برخوردار هستند. شناخت این آینده‌ها می‌تواند تصاویر شفاف و مناسبی از آینده محیط‌زیست ایران داده و سیاستگذاران و تصمیم‌گیران را در اتخاذ راهبردهای منسجم و آینده‌ساز هدایت و راهنمایی کند. سرعت بالای تغییر و تحولات، همگام با شتاب فزاینده فناوری‌ها در سیستمی به هم پیوسته باعث خلق عدم قطعیت‌های جدیدی شده است که این عدم قطعیت‌ها مانع از تصمیم‌گیری دقیق می‌شوند. ناآگاهی از آینده، هزینه غافلگیری را بر مدیران و سازمان‌ها تحمیل می‌کند، لازمه جلوگیری از تحمیل این هزینه‌ها تلاش برای شناخت آینده‌ها است. در این پژوهش تلاش شده است تصاویر احتمالی آینده در قالب سناریوهای محتمل ترسیم شوند تا با استفاده از این سناریوها، تصمیم‌های بهتری گرفته شود تا به عنوان یک کنشگر، قادر باشیم فرایند ساخته شدن آینده را تحت تأثیر ‌قرار دهیم.

 

پیشران‌های نهایی شناسایی شده برای آینده محیط زیست ایران. منبع، رضایان: 1397

سناریوی 5 سناریوی 4 سناریوی 3 سناریوی 2 سناریوی 1 سناریوها

 

عدم‌قطعیت‌ها

فناوری علیه زمین بازگشت دایناسورها مهاجرت اقلیمی از ایران مدیریت علیه زمین راز بقا
کاهش کاهش افزایش افزایش افزایش جمعیت
توسعه فناوری‌های سازگار با محیط زیست توسعه فناوری‌های سازگار با محیط زیست توسعه فناوری‌های ناسازگار با محیط زیست توسعه فناوری‌های ناسازگار با محیط زیست توسعه فناوری‌های سازگار با محیط زیست توسعه فناوری‌ها
کاهش گرمایش کاهش گرمایش تشدید گرمایش تشدید گرمایش تشدید گرمایش گرمایش جهانی
تضعیف گفتمان تضعیف گفتمان تقویت گفتمان تقویت گفتمان تقویت گفتمان گفتمان زیست محیطی
مدیریت ناسازگار با محیط زیست مدیریت سازگار با محیط زیست مدیریت ناسازگار با محیط زیست مدیریت سازگار با محیط زیست مدیریت سازگار با محیط زیست مدیریت توسعه
16 16 16 16 13 امتیاز تأثیر ‌کل
0 0 0 0 0 ارزش سازگاری

 

سناریوی اول: راز بقا

در سناریوی نخست با عنوان بقا، رشد جمعیت افزایش یافته و گرمایش جهانی تشدید شده است. این دو عامل سبب تقویت گفتمان‌های زیست‌محیطی در سطح جامعه و حاکمیت، به‌منظور کاهش اثرات مخرب زیست‌محیطی می‌شود. درعین حال باوجود آنکه روندهای جهانی نامطلوب (ازجمله تشدید گرمایش و رشد جمعیت) در حوزه زیست‌محیطی تداوم یافته است، حوزه مدیریت داخلی مسایل زیست‌محیطی شاهد پیشرفت‌های اثرگذار و بهبودهای چشمگیر بوده‌است. بدین‌ ترتیب، افزایش حساسیت‌ها و مسوولیت‌پذیری‌های زیست‌محیطی درنتیجه تحول نیروهای اجتماعی، فرهنگی و مدیریتی در کشور، سبب شده است که مسیر توسعه فناوری‌های مورداستفاده در کشور به سوی گسترش فناوری‌های سازگار با محیط زیست و محدودسازی فناوری‌های ناسازگار حرکت کند. از این‌رو، مدیریت فناوری در کشور به سوی نوسازی فناورانه مبتنی بر هوشمندسازی، افزایش راندمان و تولید کم‌کربن در حال تکامل است.

سناریوی دوم: مدیریت علیه زمین

در سناریوی دوم با عنوان مدیریت علیه زمین، همانند سناریوی اول رشد جمعیت افزایش یافته و گرمایش جهانی تشدید شده و این دو عامل، با افزایش تهدیدهای زیست‌محیطی، سبب تقویت گفتمان‌های زیست‌محیطی در سطح جامعه و نهادهای مدنی، به‌منظور کاهش اثرات مخرب ذیربط شده است. بنابراین روندهای جهانی نامطلوب (ازجمله تشدید گرمایش و رشد جمعیت) در حوزه زیست‌محیطی تداوم یافته است؛ با این حال، در حوزه مدیریت داخلی مسایل زیست‌محیطی شاهد تناقض‌هایی آشکار هستیم. بدین‌ ترتیب که از یک سو به دلیل افزایش حساسیت‌ها و نگرانی‌های زیست‌محیطی در سطح جامع و بخشی از مدیران و سیاست‌گذاران در کشور، مسیر توسعه فناوری‌های مورداستفاده کم و بیش اصلاح شده و ضمن اعمال محدودیت‌هایی بر فناوری‌های ناسازگار با محیط زیست، سیاست‌ها و مشوق‌هایی برای گسترش فناوری‌های سازگار با محیط زیست اندیشیده شده است. از این‌رو، مدیریت فناوری در کشور به‌نوعی در آغاز مسیر حرکت به سوی نوسازی فناورانه مبتنی بر هوشمندسازی و ارتقای بازدهی است.

سناریوی سوم: مهاجرت اقلیمی از ایران (بیوه سیاه)

در سناریوی سوم با عنوان مهاجرت اقلیمی از ایران، افزایش رشد جمعیت و تشدید گرمایش جهانی همانند سناریوهای اول و دوم، مسایلی جدی در عرصه جهانی است و این دو عامل، با ملموس‌تر کردن تهدیدهای زیست‌محیطی، سبب تقویت حساسیت‌ها و گفتمان‌های زیست‌محیطی در سطح جامعه و نهادهای مدنی شده‌اند. بنابراین در این سناریو نیز روندهای جهانی نامطلوب (ازجمله فروض تشدید گرمایش و رشد جمعیت) در حوزه زیست‌محیطی مانند دو سناریو قبل تداوم یافته است؛ اما برخلاف دو سناریوی قبلی در مدیریت داخلی فناوری‌ها و مسیر توسعه در کشور هیچ نشانه‌ قابل توجهی از بهبود عملکرد و افزایش توجه جدی و عملی نسبت به مسایل زیست‌محیطی مشاهده نمی‌شود. درنتیجه در این سناریوی، علاوه بر اینکه روندهای جهانی از وخیم‌تر شدن اوضاع زیست‌محیطی حکایت دارند، مدیریت توسعه و نیز سیاست‌های توسعه فناوری نیز به این وخامت اوضاع دامن می‌زند و باعث بسیار بحرانی شدن شرایط زیست‌محیطی در کشور شده است؛ به‌گونه‌ای که این نابسامانی‌ها و عوارض برآمده از آن شرایط اجتماعی سیاسی کشور را در آستانه فروپاشی قرار داده است.

سناریوی چهارم: بازگشت دایناسورها

در سناریوی چهارم با عنوان بازگشت دایناسورها، مجموعه‌ای از مطلوب‌ترین عدم‌قطعیت‌ها از دیدگاه زیست‌محیطی تحقق یافته‌اند. به این ترتیب که از یک سو، رشد جمعیت کاهش یافته و متعاقب آن روند گرم شدن کره زمین نیز کاهش یافته است. با این وصف نیاز به توسعه گفتمان‌های زیست‌محیطی برای مبارزه با اثرات و تهدیدات محیط زیستی نیز کمتر شده است. به عبارت دیگر با بهبود شاخص‌های کلان زیست‌محیطی، نیاز فوری برای مشارکت نهادهای مدنی و تقویت گفتمان‌های زیست‌محیطی تعدیل شده است. از سوی دیگر، ابعاد فناوری و مدیریت نیز (همانند سناریوی اول) در وضعیت هماهنگ و سازگار با اقتضائات و الزامات زیست‌محیطی قرار دارند. مدیران و سیاست‌گذاران با درک اولویت و فوریت توجه به مسایل زیست‌محیطی، از سال‌ها قبل نسبت به استقرار فناوری‌های هوشمند مبتنی بر کاهش گازهای گلخانه‌ای و کاهش آلودگی‌های زیست‌محیطی اقدام کرده‌‌اند و در تصمیم‌گیری‌ها و استراتژی‌های خود برای هدایت مسیر توسعه صنعتی کشور، ضمن لحاظ هزینه‌های پنهان زیست‌محیطی، سازگاری اقلیمی و محیطی را به عنوان یک شاخص کلیدی تعریف کرداه‌اند. درنتیجه، هم فناوری‌های سخت و نرم موجود و هم دیدگاه حاکم بر مدیریت توسعه کشور به‌نحو مناسبی در سازگاری با مقتضیات محیط‌زیستی ‌ قرار دارند. چنین رویکردی به موازات بهبودهایی که در وضعیت مدیریت آب و هوایی و گرمایش جهانی به‌وجود آمده است، وضعیت زندگی شهروندان (از جمله در حوزه‌های سلامت، غذا، فرهنگ و …) را به‌طرز بسیار چشمگیری بهبود بخشیده است. بنابراین، هم کیفیت زندگی اجتماعی انسان‌ها و هم تنوع گیاهی و جانوری سرزمینی ارتقا یافته و سرانه مصرف آب و انرژی کنترل شده است.

سناریوی پنجم: فناوری علیه زمین

در سناریوی پنجم با عنوان فناوری علیه زمین، همانند سناریوی بازگشت دایناسورها، رشد جمعیت کاهش یافته و متعاقب آن روند گرم شدن کره زمین در مقیاس جهانی نیز کاهش یافته است. این عوامل زمینه و چشم‌انداز روشنتری را در حوزه محیط‌زیست پدید آورده که باعث شده است تا اهمیت گفتمان‌های زیست‌محیطی برای مبارزه با اثرات و تهدیدات محیط زیستی کمتر شود. یعنی مانند سناریوی چهارم با بهبود شاخص‌های کلان زیست‌محیطی، نیاز فوری برای مشارکت نهادهای مدنی و تقویت گفتمان‌های زیست‌محیطی تعدیل شده است. با کاهش جمعیت و کاهش گرمایش جهانی دغدغه‌های نوآروانه با هدف توسعه فناوری‌های زیستی کاهش یافته است. به رغم کم توجهی به توسعه فناوری‌های سازگار با محیط‌زیست که ناشی از کاهش گرمایش و تضعیف گفتمان زیست‌محیطی است، همچنان شاهد اعمال الگوهای مدیریتی سازگار با محیط‌زیست هستیم. تجربه گذشته، مدیران را ترغیب به اتخاذ الگوهای سازگار مدیریتی کرده است. همچنین با تغییری در سبک‌های مدیریتی در کل جهان روبرو هستیم که به تبع به ایران نیز رسیده است. سیاست کاهش و کنترل جمعیت باعث کاهش فشار به منابع زیستی شده و باعث ترمیم بخش‌های آسیب‌دیده زیستی شده است. با از بین رفتن برخی از نگرانی‌ها در زمینه گرمایش، شاهد افزایش میزان بارش در کشور و در نتیجه توسعه کشاورزی، توسعه بخش‌های جنگلی و افزایش پوشش گیاهی و تنوع جانوری هستیم.

 ماهنامه نامه آینده‌پژوهی، شماره 59، بهمن 1397

 

 

پاسخ دهید

برای دریافت کاتالوگ موسسه کلیک فرمایید ( دانلود کاتالوگ )
Hello. Add your message here.