معرفی پیشکسوتان آینده پژوهی در ایران

0

فاطمه زهرا گیلانی نژاد

دانشجوی دکتری آینده پژوهی دانشگاه بین المللی امام خمینی قزوین

 

افق آینده پژوهی راهبردی:  پیشینه آینده‌پژوهی در دنیا به دهه 1940 و پایان جنگ جهانی دوم باز می‌گردد. اولین فعالیت آینده‌پژوهی ایران نیز در سال 1355 با نام پروژه سروش، در سازمان صدا و سیما انجام شده است. از اوایل دهه 1370 فعالیت‌های جدی‌تری در حوزه مطالعات آینده توسط سازمان‌ها، دانشگاه‌ها و افراد متخصص در ایران صورت گرفته است. در حال حاضر، علاوه بر تاسیس اندیشکده‌ها و موسسات تحقیقاتی دولتی و خصوصی در حوزه آینده‌پژوهی و انجام صدها پروژه آینده‌نگری در ایران، دانشگاه‌های منتخب کشور نیز در رشته آینده‌پژوهی (مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری) دانشجو می‌پذیرند.

رشد و توسعه این حوزه دانشی در کشور مدیون تلاش‌های بی‌دریغ پیشکسوتان آینده‌پژوهی ایران است که در این مقاله به معرفی چهار نفر از آن بزرگواران پرداخته شده است. دکتر پایا نظریه‌پرداز و فعال در حوزه آینده‌پژوهی، دکتر عیوضی موسس پژوهشکده آینده‌پژوهی در دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، دکتر بهرامی از پیشگامان راه‌اندازی این رشته در فضای دانشگاهی ایران و مهندس ملکی‌فر از پایه‌گذاران اندیشکده‌های آینده‌پژوهی در کشور هستند که در این مقاله شرح حال مختصری از ایشان ارائه خواهد شد.

 

دکتر علی پایا، فیلسوفی که آینده‌پژوهی را خوب می‌شناسد.

 

علی پایا در سال ۱۳۳۲ در شهر تهران متولد شد. در دانشگاه شریف، مهندسی برق و در دانشگاه تهران،  فلسفه خواند. علاوه بر این، فلسفه اسلامی را در محضر مرحوم مرتضی مطهری و مرحوم حائری یزدی آموخت. پایا در سال ۱۳۶۳ عازم انگلیس می‌شود و در کالج چلسی، در رشته فلسفه و تاریخ علم به تحصیل می‌پردازد. پس از آن، در سال 1373 مدرک دکترای فلسفه علم را از دانشگاه لندن اخذ می‌کند. آثار پایا عمدتا در حوزه فلسفه تحلیلی است و او از روشنفکران دینی معاصر ایران محسوب می‌شود. او بیش از 50 کتاب‌ و مقاله علمی به زبان‌های فارسی و انگلیسی منتشر کرده است.

علی پایا سال‌ها استاد مدعو دانشگاه وست مینستر انگلستان، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشگاه تربیت مدرس و دانشگاه تهران بوده است. از سال 1382 نیز به مدت چند سال، سرپرست گروه آینده‌اندیشی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور بوده و پروژه‌ها و پژوهش‌های بسیاری را در حوزه آینده‌پژوهی به ثمر رسانده است. پایا در تالیف تعدادی از کتاب‌های آموزش و پرورش ایران نیز همکاری داشته است.

کتاب”فلسفه‌ تحلیلی: مسائل‌ و چشم‌اندازها” یکی از بهترین تالیفات علی پایا است که در سال 1384 از طرف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، به عنوان کتاب سال برگزیده شده است. او چند کتاب در حوزه آینده‌پژوهی نیز نوشته است، از جمله کتاب “اندیشه مستقبل؛ مقالاتی در باب آینده‌پژوهی” که پایا در آن به ابهام‌زدایی از جایگاه معرفتی آینده‌پژوهی پرداخته است، این کتاب در زمره کتاب‌های بسیار خواندنی در حوزه آینده‌پژوهی قرار دارد.

سایر کتاب‌های علی پایا در حوزه آینده‌پژوهی عبارتند از:

  • آشنایی با برخی تجارب آینده‌نگاری و آینده‌پژوهی در جهان: مطالعه موردی اروپا (1396)
  • معرفت‌شناسی و متدولوژی آینده‌شناسی: محصول نخستین کارگاه آینده‌اندیشی (1383)
  • آینده‌اندیشی و مطالعات فرهنگی: محصول دومین کارگاه آینده‌اندیشی (1383)
  • عراق، دموکراسی و آینده جهان اسلام[1] (2009)

مقاله دکتر پایا با عنوان ” عقلانیت انتقادی به عنوان چارچوب نظری مطالعات آینده و آینده‌نگری[2]” که در سال 2018 در مجله فیوچرز به چاپ رسیده است گامی نو در حوزه معرفت‌شناسی و نظریه‌پردازی مطالعات آینده است و از آثار برجسته ایشان به شمار می‌آید.

دکتر محمدرحیم عیوضی، مردی از جنس سیاست، علم و آینده

 

محمدرحیم عیوضی در سال 1339 در کرمانشاه به دنیا آمد. در دانشگاه امام صادق(ع) در مقطع کارشناسی ارشد به تحصیل معارف اسلامی و علوم سیاسی پرداخت و پس از آن دکتری جامعه شناسی سیاسی را از همان دانشگاه اخذ کرد. دکتر عیوضی در دانشگاه بین‏المللى امام خمینى(ره)، دانشگاه عالی دفاع ملی، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، دانشگاه امام صادق(ع)، دانشگاه تهران و … به تدریس دروس آینده‌پژوهی و علوم سیاسی می‌پردازد. او اکنون عضو هیئت علمی دانشگاه شاهد است و به عنوان استاد تمام، پروژه‌ها و پایان نامه‌های بسیاری را در حوزه علوم سیاسی و آینده‌پژوهی هدایت می‌کند. یکی از حوزه‌های تخصصی ایشان، آینده‌پژوهی انقلاب اسلامی است. عیوضی حدود 40 کتاب و 200 مقاله علمی منتشر کرده است که نیمی از آنها مربوط به آینده انقلاب اسلامی و ایران هستند. کتاب آینده انقلاب اسلامی در سال 1392 به قلم دکتر عیوضی منتشر شده است و برخی از پیش‌بینی های این کتاب اکنون تحقق یافته‌اند. کتاب آسیب‌شناسی انقلاب اسلامی نیز در سال 1388 منتشر شد و امسال به چاپ پنجم رسیده است. دکتر عیوضی در این کتاب به پیش‌بینی آسیب‌های آینده برای انقلاب اسلامی پرداخته است. خواندن این کتاب برای دغدغه‌مندان این حوزه، خالی از لطف نیست.

دکتر عیوضی بارها به عنوان پژوهشگر منتخب کشور مورد قدردانی قرار گرفته‌اند. عیوضی در سال 1387 پژوهشکده آینده‌پژوهی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)  و اولین دوره دکتری آینده‌پژوهی در ایران را راه‌اندازی کرد. این اقدام، جایگاه آینده‌پژوهی را به عنوان یک رشته مستقل و درخور توجه در کشور تثبیت کرد.

دکتر محسن بهرامی و مهندسی آینده‌پژوهی در ایران

 

محسن بهرامی در سال 1333 در خمین متولد شد. در دانشگاه امیرکبیر در رشته مهندسی مکانیک به تحصیل پرداخت و پس از آن، در دانشگاه ایالتی اورگان امریکا مدرک کارشناسی ارشد و دکتری همان رشته را اخذ کرد.

دکتر بهرامی در اوایل دهه 70 شمسی (زمانی که سرپرست کمیته فناوری‌های نو در شورای پژوهش‌های علمی کشور بود) ایده آینده‌پژوهی را با عنوان اولیه آینده‌شناسی[3] مطرح کرد و اولین واحد پژوهشی رسمی را به نام “گروه پژوهشی آینده‌شناسی” در داخل پژوهشکده فناوری‌های نو دانشگاه صنعتی امیرکبیر ایجاد کرد این اقدام او فتح بابی برای ورود آینده‌پژوهی به فضای علمی کشور به شمار می‌آید. این گروه امروز با نام “پژوهشکده مطالعات آینده” در حال فعالیت است.

دکتر بهرامی با حضور در مجمع تشخیص مصلحت نظام، فرهنگستان علوم و علوم پزشکی ایران، شورای عالی انقلاب فرهنگی و نیز انجمن‌های آینده‌نگری، هوافضا، نانوفناوری و مدیریت فناوری به ترویج آینده‌پژوهی در سازمان‌های تصمیم‌ساز کشور پرداخت. تلاش‌های وی به تصویب برنامه آموزشی کارشناسی ارشد و دکتری آینده‌پژوهی در شورای گسترش وزارت علوم در سال 1389 منجر شد. از جمله اقدامات دیگر ایشان، ایجاد ارتباط با مجریان پروژه هزاره (میلنیوم) در سطح بین‌المللی بوده است که باعث ایجاد شاخه ایران این پروژه از سال 1997 میلادی در دانشگاه امیرکبیر شد.

دکتر بهرامی برای تاسیس انجمن آینده‌نگری توسط وزارت علوم نیز تلاش بسیار کرد و چندین دوره عضویت در هیئت مدیره این انجمن را بر عهده گرفت. او همچنین مجری اولین پروژه‌های آینده‌نگرانه طراحی ربات و راه‌اندازی مسابقات بین‌المللی رباتیک بود.

دکتر بهرامی در سال‌های  1374-1369 مشاور رئیس سازمان و سرپرست مرکز تحقیقات هواپیمایی کشور بود و در سال‌های 1388-1378 نیز ریاست پژوهشگاه هوافضا را برعهده داشت. وی عضو برجسته انجمن هوافضا آمریکا نیز بوده‌است. همکاری در پروژه‌های راهبردی طراحی و پرتاب ماهواره‌های داخلی به فضا و فرستادن موجود زنده به فضا از افتخارات دیگر ایشان است. محسن بهرامی علاوه بر تألیف و ترجمه بیش از 40 کتاب و30 مقاله علمی و تدریس در دانشگاه، مجری طرح‌های پژوهشی صنعتی ارزشمندی در حوزه آینده‌پژوهی بوده است.

 

مهندس عقیل ملکیفر و دغدغه‌های آینده‌نگرانه برای ایران اسلامی

 

عقیل ملکی فر در سال 1336 در شاهرود متولد شده است. لیسانس مخابرات را از دانشگاه خواجه نصیر و فوق لیسانس مهندسی صنایع را از دانشگاه امیرکبیر اخذ کرده است. در سال 1383 مرکز آینده‌پژوهی علوم و فناوری دفاعی را پایه‌گذاری کرد و با تالیف و ترجمه کتاب‌های آینده‌پژوهی، گامی مهم در جهت شناساندن مباحث این حوزه به متخصصان و علاقه‌مندان برداشت. ملکی‌فر طی این سال‌ها، تجربیات و دانسته‌های خود را در کارگاه‌های آموزشی آینده‌پژوهی در سازمان‌هایی نظیر صدا و سیما، وزارت دفاع و … در اختیار دانش‌پذیران قرار داده است.

مهندس ملکی‌فر موسس اندیشکده صنعت و فناوری (آصف)، اولین اتاق فکر خصوصی در ایران است. او بیش از 30 کتاب ارزشمند را در حوزه آینده‌پژوهی به صورت ترجمه و تالیف منتشر کرده است. ” الفبای آینده‌پژوهی” یکی از بهترین کتاب‌های این حوزه به قلم عقیل ملکی‌فر است. او در این کتاب، ایده تاسیس “وزارت آینده” در کشور را مطرح کرده است.

مهندس ملکی‌فر در سال 1390 مدرسه تعالی رویای آینده را تاسیس کرد تا با آموزش آینده‌نگری، کارآفرینی و کسب مهارت‌های فردی، خانوادگی و شغلی به پیشرفت و تعالی همه جانبه افراد جامعه کمک کند.

 

[1] Iraq, Democracy and the Future of the Muslim World (joint editor with John Esposito)

[2] Critical rationalism as a theoretical framework for futures studies and foresight

[3] Futurology

ماهنامه نامه آینده‌پژوهی، شماره 59، بهمن 1397

پاسخ دهید

برای دریافت کاتالوگ موسسه کلیک فرمایید ( دانلود کاتالوگ )
Hello. Add your message here.