وابستگی به سرویس خارجی در فضای مجازی؛ مهم ترین چالش برای استقلال جمهوری اسلامی ایران

0

 کانون تفکر فضای مجازی

چکیده

افق آینده پژوهی راهبردی:  اولین سه گانه هویتی انقلاب اسلامی مردم ایران در سال 1357 موضوع استقلال بوده؛ موضوعی که منتقدترین صاحب نظران جمهوری اسلامی گواهی می‌دهند در این چهل سال قابل دفاع‌ترین و غیرقابل انکارترین دستاورد انقلاب اسلامی بوده است. فناوری اطلاعات و فضای مجازی در واقع در نقش محیط‌های زیست شکل گرفته بر بستر فناوری اطلاعات که بخش‌های مهمی از زندگی بشری را در خود میزبانی می‌کند در واقع در حال شکل‌دهی به فضای نوینی از زیستگاه انسانی است که نیازمند بازطراحی ساختارهای حکمرانی و خرده نظام‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی است. آن چه امروز در چهلمین سالگرد انقلاب اسلامی مردم ایران از آن می‌توان به عنوان مهم‌ترین خطر برای بزرگترین دستاورد انقلاب یعنی استقلال یاد کرد تسلط بیگانگان بر این فضای زیستی جدید است. وابستگی کشور در سطح سرویس در کنار سطوح دیگر به عنوان قدرت پیش برنده کلیت فضای مجازی را به جرات می‌توان مهم‌ترین مساله جهوری اسلامی ایران در آغاز پنجمین دهه از حیاتش دانست.

مقدمه

روندهای گذشته تا امروز نشان می‌دهد که به مرور زمان بخش‌های مختلفی از خدمات و سرویس‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی مرتبط با زندگی شهروندان در حال انتقال به فضای مجازی است. خدمات توزیع کالا، خدمات حمل و نقل، خدمات پست و ارتباطات میان فردی، نظام رسانه‌ای، نظام آموزشی و … همگی بخش‌های متنوعی از زندگی انسانی هستند که در حال گسترش به فضای مجازی هستند. خدمات و سرویس‌هایی که تعدادی در چارچوب حاکمیت ملی جمهوری اسلامی است و تعدادی خارج از حکمرانی ایران است.

ما می‌توانیم سه نگاه عمده به فضای مجازی و مساله استقلال داشته باشیم و بسته به آن نگاه برای موضوع و آینده آن برنامه‌ریزی کنیم. نگاه اول نگاه تجاری است. در این نگاه سرویس‌های مجازی نیز مانند بسیاری از کالا و خدمات دیگر که به هر دلیل از جمله عدم توانایی یا عدم صرفه و مزیت از خارج وارد می‌شود، وارداتی است و اساساً خدشه‌ای به موضوع استقلال وارد نمی‌کند.

این نگاه یک ایراد اساسی دارد و آن این است که همه کالا و خدماتی که وارد کشور ما می‌شوند تحت حکمرانی حاکمیت وارد شده و در چارچوب قوانین ما مصرف یا استفاده می‌شوند و در غیر این صورت غیر مجاز تلقی می‌شوند. با اینکه بسیاری از سرویس‌های مجازی نه تنها در چارچوب حکمرانی ما نیستند بلکه خود دارای نظام مقرراتی و نظام مجازات و تنبیه هستند. حتی اگر این نگاه را هم به موضوع نداشته باشیم باید بپذیریم انتقال عمومی خدمات به این بسترها نوعی از وابستگی ملی به بسترهای خارج از مدیریت ملی را ایجاد می‌کند که هر لحظه ممکن است از آن به عنوان فرصت اختلال در زندگی شهروندان استفاده شود و طبیعی است وابستگی کشور به سرویسی که هیچ تضمینی برای برقراری همیشگی آن وجود ندارد معقول نیست.

نگاه دوم نگاه مهاجرتی است. در این نگاه سرویس‌های خارجی در واقع فضاهای تحت حکمرانی دیگران هستند که کاربران ایرانی برای بهره‌مندی از آن به آن فضا سفر می‌کنند و طبیعتاً از تحت حکمرانی کشور مبدا خارج می‌شوند. در این نگاه سرویس خارجی در واقع نوعی رقابت است که مهم‌ترین تهدیدش خروج سرمایه از کشور است. این نگاه نیز تا حدودی ناقص است زیرا این سرویس‌ها بر بسترهای ملی ایران ارائه شده و به نوعی میزبان بومی دارد و طبیعی است که این میزبانی باید تحت حاکمیت ملی باشد.

اما نگاه سوم نگاه مبتنی بر حق سرزمینی است. در این نگاه سرویس خارجی ورود پیدا کرده به محیط سرزمینی کشور نوعی تهدید فضای سرزمینی کشور تلقی می‌شود و از آن به عنوان اشغال سایبری نیز یاد می‌شود. در واقع در این نگاه حق حاکمیت سرزمینی است که سلب شده است. این نگاه هم تا حدودی تُند به نظر می‌رسد چون در هر صورت حاکمیت می‌تواند در مسیر دسترسی مردم به این سرویس اختلال ایجاد کند و اگر این اختلال ناکارآمد است نوعی از قاچاق سرویس در حال وقوع است نه اشغال سایبری.

بیان مساله

در هر صورت هر کدام از این تعاریف را ملاک قرار دهیم کشور در زمینه بعضی از سرویس‌های فناوری اطلاعات به خارج از کشور وابسته است. حال این وابستگی را از زاویه تجاری ببینیم یا سیاسی و امنیتی در اصل موضوع فرقی نمی‌کند. موضوع فقط سیاسی و اقتصادی نیست. سودآوری بیگانگان از سرویس ارائه شده به مردم دیگر کشور ها تنها بخش اندکی از سود صاحب سرویس است. مهم‌ترین کارکرد سرویس‌ها جمع‌آوری داده و امکان تحلیل و به تبع آن ایجاد قدرت اشراف بر ذائقه‌ها، فکرها، اندیشه‌ها، ارتباطات و پس از آن شکل‌دهی و کنترل آنها است. به نظر می‌رسد روند توسعه فناوری‌ها به سمتی می‌رود که کشورها در تلاش برای یافتن فرصت‌هایی هستند که بتوانند بخش‌های از فضای شهروندی شهروندان کشورها را به سرویس‌های خوب بکشانند و از آن بهره ببرند. معنی جدید از قدرت در واقع یعنی توانایی ایجاد، اطمینان بخشی و وابستگی به سرویس‌هایی است که زندگی را تسهیل و مالکان آن را قدرتمندتر از گذشته می‌کند.

در این چارچوب مفهومی کشورهایی که بتوانند سرویس‌های بومی را ایجاد کرده و زمینه پذیرفته شدن آن توسط مردم خود را فراهم کنند و به نیاز آنها احترام بگذارند، ساده‌ترین مفهوم از استقلال را در این چارچوب معنایی محقق کرده‌اند. استارتاپ‌هایی که مولد سرویس‌ها هستند جوانه‌های تازه‌ای هستند که معنای نوین استقلال در دهه پنجم جمهوری اسلامی ایران بر ساقه آنها شکل خواهد گرفت. برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری کشور اگر نتواند وضعیت کنونی وابستگی به سرویس خارجی به خصوص در سرویس‌های رسانه اجتماعی که عرصه‌های عمومی و کالبدهای شهری و محیط‌های شهروندی جدید هستند را تغییر دهد در ادامه مسیر عدم استقلال در فضاهای زیست جدید سایه تهدیدش را بر نظام چهل ساله جمهوری اسلامی ایران بیشتر خواهد افکند.

ماهنامه نامه آینده‌پژوهی، شماره 59، بهمن 1397

پاسخ دهید

برای دریافت کاتالوگ موسسه کلیک فرمایید ( دانلود کاتالوگ )
Hello. Add your message here.