کنفرانس امنیتی تهران؛ دورنمای امنیت و پیشرفت جمعی در غرب آسیا

0

این کنفرانس اهداف اصلی و کلان شامل «فهم و شناخت واقعی از الگوی راهبردی تحولات منطقه و آینده نگاری آن» و «تولید گفتمان بومی و مشترک بین نخبگان جهت مشارکت در تصمیم سازی و اجماع سازی» را دنبال می‌کند.

اختصاصی افق آینده پژوهی/ حسن محسنی*– دومین دوره کنفرانس امنیتی تهران در تاریخ 18 دی ماه 1396 در شرایطی با موضوع «امنیت منطقه‌ای در غرب آسیا؛ چالش‌ها و روندهای نوظهور» برگزار شد که در این دوره، شعار «احترام، اعتماد، گفتگو، همکاری متقابل، امنیت و پیشرفت جمعی» را به عنوان شعار و رویکرد اصلی خود برگزیده بود.
از نظر برگزارکنندگان این کنفرانس، امنیت پایدار منطقه غرب آسیا پیش نیاز پیشرفت مادی و معنوی آن است و این امنیت، جز در سایه اعتماد، تعاون و همکاری کشورهای منطقه به دست نمی‌آید.
بر این اساس، این کنفرانس اهداف اصلی و کلان شامل «فهم و شناخت واقعی از الگوی راهبردی تحولات منطقه و آینده نگاری آن» و «تولید گفتمان بومی و مشترک بین نخبگان جهت مشارکت در تصمیم سازی و اجماع سازی» را دنبال می‌کند.
نوشتار حاضر، با توجه به رویکرد آینده نگرانه این کنفرانس برای منطقه غرب آسیا، به مروری بر برگزاری و بازتاب های آن اختصاص دارد.

مقدمه

امنیت ملی ج.ا. ایران در طول چهار دهه گذشته با فراز و نشیب ها و نیز فرصتها و تهدیدهای مختلفی روبه رو بوده است. هر چند بخشی از چالشهای امنیت ملی از مشکلات و تحولات داخلی کشور ناشی شده است، اما با توجه به جایگاه و شرایط خاص جمهوری اسلامی ایران در سطح منطقه ای، ساختارها، روندها، بازیگران و تحولات منطقه ای و بین المللی، نقشی کانونی در متأثر ساختن امنیت ملی کشور داشته اند.
در چند دهه گذشته با طراحی ها و تلاش های مختلف، مدیریت مناسبی برای ارتقاء و بهبود ظرفیت های امنیت ملی و مدیریت و کنترل تهدیدهای امنیتی مختلف صورت گرفته است؛ اما در شرایط کنونی، امنیت ملی کشور با روندها و مسائل متعددی در عرصه منطقه ای و بین المللی روبه روست که هر کدام از ظرفیت ها و ویژگی های خاصی برای تهدید امنیت ملی کشور برخوردارند. ضمن این که فرصت هایی که برخی از روندها و تحولات برای امنیت ملی کشور دارند نیز به جای خود شایسته توجه است.
از سوی دیگر، در حالی که قدرت و نفوذ منطقه ای ایران به عنوان ضامنی برای ارتقاء امنیت ملی کشور و عاملی بازدارنده در برابر تهدیدهای بیرونی عمل می کند و با هزینه ها و تلاش های فراوان حاصل شده است، حفظ این قدرت و ارتقاء آن، به یکی از الزام های امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در سطح منطقه ای تبدیل شده است. با این حال، حفظ قدرت منطقه ای ایران در کنار الزام های دیگری همانند ممانعت از امنیتی سازی و شکل دهی به ائتلافهای منطقه ای، مسأله ای بسیار ظریف و پیچیده است.
بر این اساس، علاوه بر این که اتّخاذ سیاست ها و اقدام های مناسب برای حفظ نفوذ و قدرت در عرصه های مختلف منطقه لازم است، همزمان ملاحظه این موضوع در کنار سایر الزام های امنیت ملی نیز به عنوان یک مجموعه کاملاً به هم پیوسته و مرتبط ضروری است.
در چنین شرایطی، بدیهی است که حصول امنیت و پیشرفت جمعی را باید یک الزام عام در سطح منطقه به شمار آورد که جز از مسیر همکاری، اعتماد و احترام میان کشورهای منطقه، محقق نخواهد شد. در این راستا، اقدام هایی هم چون برگزاری کنفرانس امنیتی تهران که با شعار «گفت‌وگو، احترام، اعتماد و همکاری متقابل بین کشورهای منطقه غرب آسیا جهت نیل به امنیت و پیشرفت جمعی» بنیان نهاده شده، در زمره اقدام های مثبت و مؤثری است که فراهم نمودن زمینه ها و الزام های بنیادین تحقق امنیت پایدار در منطقه را جستجو می کند.

دورنمای امنیت و پیشرفت جمعی در غرب آسیا

نخستین دوره کنفرانس امنیتی تهران با عنوان «نظم امنیتی منطقه‌ای در غرب آسیا» در آذرماه 1395 و با هدف تولید ادبیات فکری در حوزه امنیتی منطقه و با حضور شمار زیادی از مسؤولان ارشد کشور برگزار شد.
«فهم و شناخت واقعی از الگوی راهبردی تحولات منطقه و آینده نگاری آن، تولید گفتمان بومی و مشترک بین نخبگان جهت مشارکت در تصمیم سازی و اجماع سازی، مشارکت در تصمیم‌سازی برای تعامل در حوزه نظر و عمل، اقناع‌سازی منطقه‌ای و جهانی و آینده‌پژوهی نظم امنیتی منطقه»، از اهداف اعلام شده ی نخستین دوره کنفرانس بود؛ چرا که به زعم برگزارکنندگان این کنفرانس، «امنیت پایدار این منطقه، پیش نیاز پیشرفت مادی و معنوی آن است و این امنیت، جز در سایه اعتماد، تعاون و همکاری کشورهای منطقه به دست نمی‌آید».
نتایج و بازخوردهای داخلی و خارجی نخستین دوره کنفرانس حاکی از ان بود که هدف گذاری و رویکرد کلان کنفرانس، بر زمینه هایی سنجیده بنا شده و زمینه های لازم برای تبدیل کنفرانس به یک «نهاد» و « سازمان فرابخشی» با مشارکت و همپویی اغلب مراکز تأثیرگذار، تصمیم ساز و تصمیم گیر کشور به منظور «تصمیم سازی حاکمیتی و راهبردی در زمینه امنیت منطقه ای» فراهم شده است.
مبتنی بر این امر، دومین دوره کنفرانس با تأکید بر ابعاد امنیتی و تحت عنوان «امنیت منطقه‌ای در غرب آسیا، چالش‌ها و روندهای نوظهور» با حضور بیش از 100 پژوهشگر، صاحب نظر، مقام ارشد کنونی و سابق خارجی از 49 کشور جهان در تاریخ 18 دی ماه 1396 برگزار گردید. این دوره با حضور و سخنرانی دکتر محمد جواد ظریف وزیر امور خارجه کشور افتتاح شد.
محورهای موضوعی 9 گانه ی مورد نظر در این دوره از کنفرانس، عبارت بود از:
تروریسم و افراط‌گرایی و امنیت منطقه‌ای در غرب آسیا؛
مخاطرات زیست‌محیطی و امنیت منطقه‌ای در غرب آسیا؛
مداخله‌گرایی قدرت‌های بزرگ و امنیت منطقه‌ای در غرب آسیا؛
حکمرانی و امنیت منطقه‌ای در غرب آسیا؛
انقلاب سایبری و امنیت منطقه‌ای در غرب آسیا؛
توسعه اقتصادی و امنیت منطقه‌ای در غرب آسیا؛
هویت‌های نوظهور و امنیت منطقه‌ای در غرب آسیا؛
روندهای تسلیحاتی و امنیت منطقه‌ای در غرب آسیا؛ و
غرب آسیا در فضای تک‌قطبی پساغربی: چالش‌های دوران گذار.

نتایج و بازخوردهای داخلی و خارجی نخستین دوره کنفرانس حاکی از ان بود که هدف گذاری و رویکرد کلان کنفرانس، بر زمینه هایی سنجیده بنا شده و زمینه های لازم برای تبدیل کنفرانس به یک «نهاد» و « سازمان فرابخشی» با مشارکت و همپویی اغلب مراکز تأثیرگذار، تصمیم ساز و تصمیم گیر کشور به منظور «تصمیم سازی حاکمیتی و راهبردی در زمینه امنیت منطقه ای» فراهم شده است.

محوریابی مهم ترین مباحث مطرح در دومین کنفرانس

ویژگی اصلی و مهم این دوره کنفرانس امنیتی تهران را می توان در بحث راجع به مهم ترین و اساسی ترین مسائل، موضوع ها و مشکلات منطقه و امنیت ملی ج.ا.ایران توسط مهمانان و مدعوین کنفرانس دانست؛ چنان که باید اذعان داشت تقریباً هیچ یک از مسائل و مشکلات منطقه نبود که در این کنفرانس درباره آن بحث و بررسی نشده باشد.
در جریان این کنفرانس، مهمانانی سرشناس، صاحب نظر و ذی نفوذ در حوزه مسائل داخلی، منطقه ای و بین المللی، به بحث و بررسی درباره این مسائل پرداخته و حتی راهکارها و پیشنهادهایی نیز برای حل مشکلات و رفع بحرانهای منطقه ای مطرح کردند.
محوریابی مهم ترین مباحث مطرح شده در کنفرانس که همگی مبتنی بر رویکردی آینده نگرانه و با مدّنظر قرار دادن ضرورت نیل به آینده ای مبتنی بر صلح، آرامش، امنیت و پیشرفت جمعی در غرب آسیا مطرح شد، میزان اهمیت این کنفرانس را بیش از پیش عیان می سازد:

1. توافق برجام و تأثیر آن بر کاهش تنش های منطقه

  • تأثیر مثبت اجرای برجام بر کاهش تنش ها در منطقه (دکتر ظریف)
  • تحریم های جدید علیه ایران، بحرانی برای ادامه برجام خواهد بود (جک استراو، وزیر امور خارجه سابق انگلیس)
  • برجام تنها تجربه حل و فصل مسالمت آمیز یک بحران و درگیری در زمانه معاصر است (دکتر عراقچی)
  • باید از اجرای برجام حمایت کنیم و همگرایی اتحادیه اروپایی و ایران در این زمینه بسیار مهم است (ماسیمو دالما، نخست وزیر سابق ایتالیا)
  • اهمیت توافق برجام و تأثیر آن بر امنیت منطقه در عرصه بین‌الملل بسیار حیاتی است و لازم است اروپایی‌ها باید با تمام توان پشت این توافق بایستند (رولف اتئوس، رییس سابق کمیسیون ویژه سازمان ملل در عراق)

2. بررسی ریشه ها و عوامل ناامنی در منطقه

  • محیط غرب آسیا محیط پیچیده و پر آشوبی شده است و این پیچیدگی عمدتاً ناشی از تعدد بازیگران به خصوص مداخله بازیگران فرامنطقه‌ای و ایجاد رقابت بدون دور اندیشی راهبردی است. قدرت‌های غربی که در منطقه ایفای نقش می‌کنند واقعیت‌ها و تغییرهای جدید در منطقه را به خوبی درک نمی‌کنند (سرتیپ امیر حاتمی)
  • باید درک کرد که غرب آسیا در مرحله پوست‌اندازی استراتژیک قرار دارد (محمدرضا شیبانی، سفیر پیشین ایران در سوریه)
  • امنیت را نمی‌شود با سلاح خرید و توازن باید از درون منطقه اتفاق بیفتد. رقابت تسلیحاتی ایجاد شده از مشکلات اصلی منطقه است (دن اسمیت، رییس مؤسسه تحقیقات صلح بین‌المللی استکهلم)
  • وضعیت فعلی چرخه ساختار دفاعی در منطقه نباید بی امان ادامه داشته باشد و این حجم منابع مالی کشورهای منطقه که به مسائل نظامی اختصاص پیدا می کند با تولید ناخالص داخلی شان تطابق ندارد (مصطفی کمال قاضی، نماینده دایمی پاکستان در سازمان منع تسلیحات شیمیایی)
  • انباشت تسلیحاتی یکی از عوامل بی‌ثباتی در منطقه است (دکتر دهقانی فیروزآبادی، رییس دبیرخانه دایمی کنفرانس امنیتی تهران)

3. سیاست و رویکرد کلان ایران در منطقه: حمایت و همکاری

  • سیاست ایران، حمایت از کشورها و جلوگیری از فروپاشی نظام های مستقر و تجزیه کشورهای منطقه است (دکتر خرازی، رییس شورای راهبردی روابط خارجی)
  • سیاست ایران در منطقه، تأکید بر اهمیت خویشتنداری راهبردی است (دکتر آشنا، رییس مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری)
  • باید از ایران قدردانی کنیم که این همه آواره و مهاجر را در خود جای داده است (میشاییل اشپیندلگر، وزیر امور خارجه پیشین اتریش)
  • ایران نمی‌خواهد به عنوان یک استراتژی، نفوذ بیش تری در سایر کشورها داشته باشد (پیتر وست مک کات، سفیر سابق انگلیس در آمریکا)

4. نقش محوری امریکا در ایجاد بی‌ثباتی و عدم توازن در منطقه

  • امریکا نقش مهمی در ایجاد بی‌ثباتی و عدم توازن در منطقه دارد (ژنرال ناصرخان جانجوئه، مشاور امنیت ملی نخست‌وزیر پاکستان)پ
  • ترامپ، نامعقول‌ترین رهبری است که از جنگ جهانی دوم تاکنون ظهور کرده است (جک استراو)
  • با اخلالی که ترامپ ایجاد می کند، آنان دارند از عقلانیت دور می شوند (موگنز لوکتافت، رییس سابق مجمع عمومی سازمان ملل متحد)
  • رویکرد جدید ترامپ و سیاست خارجی تهاجمی امریکا باعث شده که منطقه دچار آشوب شده و این خلاء توسط روس‌ها پر شود (ماسیمو دالما)

5. رژیم صهیونیستی، تهدیدی برای دولت و ملت‌های منطقه

  • اسراییل تهدیدی جدی برای دولت ها و ملت‌های منطقه است (عدنان حسن منصور، وزیر امور خارجه پیشین لبنان)
  • ترویج افراط گرایی در اسراییل و اقدام های جدی آنان برای انتقال پایتخت شان به قدس، باعث کلید خوردن یک موضوع تخاصم آمیز می شود (موگنز لوکتافت)
  • صهیونیست‌ها به صورت مستقیم و غیرمستقیم به نوعی مسبب اصلی تمام بحران‌های منطقه هستند (همام حمودی، رییس مجلس اعلای اسلامی عراق)
  • اولین چالش جهان اسلام، مقابله با رژیم صهیونیستی در منطقه است. اسراییلی‌ها تلاش می‌کنند تا از نظر قومی و سیاسی، حاکمیت یهود را در اراضی اشغالی مستقر کنند (شربل وحبی، مشاور رییس‌جمهور لبنان)

6. تروریسم در منطقه

  • نوع تهدیدی که داعش ایجاد کرده، با نوع تهدید طالبان متفاوت است (امرالله صالح، رییس سابق بخش امنیت ملی افغانستان)
  • اقتصادی که در حال حاضر در منطقه اجرا می‌شود یک اقتصاد تروریستی است (ناهید فرید، عضو پارلمان افغانستان)

7. بحران یمن

  • تمامی نهادهای مدافع حقوق بشر به یک نوعی این تجاوز را تأیید می‌کنند (سردار دهقان، مشاور فرمانده معظم کل قوا در حوزه صنایع دفاعی و پشتیبانی از نیروهای مسلح)
  • مسأله یمن راه حل نظامی ندارد (دکتر عراقچی)

8. موضوع بازسازی عراق و سوریه

  • بازسازی سوریه میلیاردها دلار هزینه به همراه خواهد داشت و سؤال این است که آیا ما چنین منابعی را در اختیار داریم یا نه؟ (بن علوی، وزیر خارجه عمان)
  • عراق خسارت های فراوانی دیده است و اقتصاد عراق به گونه‌ای است که می‌تواند این کشور را به ثروت مندترین کشور منطقه تبدیل کند (مجاهد ابوالهیل، رییس صدا و سیمای عراق)

9. بحران میان ایران و عربستان

  • ضرورت دارد از طریق مذاکره، کاهش اختلاف ها و تنش ها میان ایران و عربستان در دستور کار قرار گیرد (ماسیمو دالما)

10. توان موشکی ایران

  • توان موشکی ایران هیچ تهدیدی برای دوستان، همسایگان و حتی سایرین نیست بلکه صرفاً جهت مقابله با تهدیدهای مشخص است (سرتیپ حاتمی)

11. محور مقاومت

  • اقدام های عربستان در یمن محکوم است و ما به حضور در محور مقاومت افتخار می‌کنیم (ابراهیم الدیلمی، رییس شبکه ماهواره‌ای المسیره یمن)
  • جز با تکیه بر محور مقاومت نمی‌توانستیم با تروریسم داعش مبارزه کنیم (همام حمودی، رییس مجلس اعلای اسلامی عراق)
  • موضوع فلسطین مرکز ثقل همگرایی در محور مقاومت بوده است (محمدرضا شیبانی)

12. پیشنهادها و راهکارها

  • امنیت یک امر پیوسته است و ایجاد یک فضای همکارانه، مشارکت آمیز و صلح جویانه، ضرورتی در منطقه است. این کنفرانس می تواند نقطه آغازی در همکار‌ی‌های مختلف باشد (سردار دهقان)
  • ضرورت راه اندازی مجمع گفتگوهای منطقه ای (دکتر ظریف)
  • «منطقه قوی تر» و « امنیت شبکه‌ای»، مبنای شکل‌گیری پارادایم جدیدی برای غرب آسیا (دکتر ظریف – دکتر آشنا)
  • ضرورت تشکیل ائتلاف‌هایی برای جلوگیری یا مبارزه با بحران‌های اقتصادی و اجتماعی (نظام‌الدین زاهدی)
  • برقراری نظام همکاری‌های چندجانبه در قالب نهادهای منطقه‌ای و بین‌المللی (دکتر سجادپور، رییس مرکز آموزش‌های سیاسی و بین‌الملل وزارت خارجه)
  • ضرورت برقراری ترتیبات امنیتی ویژه و جدید در منطقه (میشاییل اشپیندلگر)
  • بر اساس تجربه شکل گرفته در بحث مبارزه با تروریسم، لازم است سازوکار امنیتی گسترده‌ای با مشارکت دیگر کشورها و با همکاری نزدیک کشورهای اروپایی حول مبارزه با تروریسم ایجاد شود (محمدرضا شیبانی)

نکته پایانی

همان گونه که آشکار است، «نکته حائز اهمیت از نگاه جمهوری اسلامی ایران این است که یک نظم منطقه‌ای فارغ از دخالت‌های فرامنطقه‌ای شکل بگیرد؛ به صورتی که دولت‌های فرامنطقه‌ای هم چون ایالات متحده امریکا در نقش هژمون و تأمین کننده نظم و امنیت جهانی در تدوین آن نقشی نداشته باشند.
گفتنی است اغلب کنفرانس هایی که در سطح منطقه‌ای شکل می‌گیرد به همت اندیشکده‌های خارجی و به نوعی دستوری است، اما نقطه تمایز کنفرانس امنیتی تهران با آن ها این است که نه تنها دستوری نیست، بلکه به دنبال شکل دادن به یک امنیت و نظم منطقه‌ای در چارچوب نظری و عملی است.
این کنفرانس با فراهم کردن زمینه تعامل و گفتگو بین کشورهای منطقه، مشکلات ناشی از عدم گفتگو و تهدیدهای مشترک را تا حدّ امکان، مورد کنکاش قرار می‌دهد. هم چنین این کنفرانس موجب می‌شود تصویر مخدوش شده از ایران با اتهام برهم زننده ی ثبات منطقه، بازتعریف شود و کشورهای شرکت کننده به خوبی از مواضع آشکار، صریح و منطقی ایران با خبر شوند».
بر اساس آن چه گذشت، باید اذعان داشت که کنفرانس امنیتی تهران، آغازکننده روندی است که در آن، در سایه مشارکت و همکاری جمعی، تحقق رویای آینده ای امن و آرام در افق برنامه ها و فعالیت ها قرار دارد.

منبع: ماهنامه نامه آینده پژوهی- شماره 53 (اسفند ماه 1396- ویژه نامه 1397)

  • سردبیر ماهنامه نامه آینده پژوهی

پاسخ دهید

برای دریافت کاتالوگ موسسه کلیک فرمایید ( دانلود کاتالوگ )
Hello. Add your message here.