معرفی یک آینده‎پژوه (13): برتراند دوژوونل

0

وی جزو معدود روشنفکران فرانسوی بود که توجه خاصی به اقتصاد و نظریه اقتصاد رفاه داشت. در حوزه آینده پژوهی نیز دوژوونل از شخصیت های کلیدیِ آینده پژوهی در سطح جهان به شمار می آید؛

اختصاصی/ افق آینده‌پژوهی راهبردی/ برتراند دوژوونل، فیلسوف، اقتصاددان سیاسی و آینده پژوه سرشناس فرانسوی در سال 1903 متولد شد. از آن جا که مادر او از هواداران استقلال چکسلواکی سابق بود، اولین فعالیت شغلی برتراند به عنوان منشی مخصوص اولین نخست وزیر چکسلواکی رقم خورد.

دوژوونل و فرانسهِ پس از جنگ جهانی اول

در سال های پس از جنگ جهانی اول، دوژوونل به همراه گاستون برگر و پی یر مازه، در زمره معماران فکری و عملی بازسازیِ فرانسهِ آسیب دیده از جنگ جهانی قرار گرفت. وی در کتاب مشهور خود («درباره قدرت»/1945)، کوشید پدیده «قدرت» را از درون توضیح دهد و به جای تأثیرات مادی، «اثرات معنوی قدرت بر انسان ها» را نشان دهد. در آن زمان، اروپا به تازگی تجربه وحشتناک یک جنگ جهانی را پشت سر گذارده بود و افرادی مانند دوژوونل بر آن بودند که با جست وجو و «گمانه زنی» درباره آینده های بدیل، مسیر آینده مطلوب کشور خود را ترسیم کنند.

دوژوونل در سال 1947 با همراهی اقتصاددانان صاحب نامی هم چون هایِک، روف و فریدمن، «انجمن مونت پلرین» را پایه گذاری کرد. مدتی بعد نیز به همراه همسرش «انجمن بین المللی آینده پژوهان» را تأسیس کرد که در همین انجمن، فصلنامه  مشهور «فتوریبلز (آینده پذیری)» بنیان نهاده شد. وی در تأسیس «فدراسیون جهانی آینده پژوهی» (WFSF= world futures studies federation) هم نقشی کلیدی ایفا کرده است.

فلسفه، اقتصاد و آینده پژوهی در اندیشه دوژوونل

دوژوونل، فیلسوفی اقتصاددان (به ویژه در زمینه اقتصاد سیاسی) و آینده پژوه بود. میزان تسلط او بر علم اقتصاد را می توان به وضوح در کتاب «اخلاق توزیع مجدد» به خوبی مشاهده کرد. وی جزو معدود روشنفکران فرانسوی بود که توجه خاصی به اقتصاد و نظریه اقتصاد رفاه داشت. در حوزه آینده پژوهی نیز دوژوونل از شخصیت های کلیدیِ آینده پژوهی در سطح جهان به شمار می آید؛ چرا که نوشته های او زمینه ای برای «تلاقی نظرات آینده پژوهان علم گرا (به طور عمده، امریکایی) و بهبود روش شناسی با آینده پژوهان فلسفی و نوع دوست (به طور عمده اروپایی)» ایجاد کرد. دوژوونل که به عنوان یک اقتصاددان در دانشگاه های برکلی، کمبریج و آکسفورد تدریس می کرد، تعهد خاصی به تقویت مبانی فکری و معرفتی آینده پژوهی به عنوان یک فعالیت دانشگاهی و روشنفکرانه داشت.

«هنر گمانه زنی» به جای «پیش بینی»

واژه «گمانه زنی» نخستین بار توسط وی در سال 1964 در کتاب «هنر گمانه زنی» مصطلح شد. دوژوونل واژه «گمانه زنی» را جایگزین واژه «پیش بینی» کرد؛ زیرا او بر آن بود که «گمانه زنی»، «هنر نفوذ به آینده و برآورد آن از طریق روش های احتمالی» و نیز «هنر تأمل دورنگرانه و ارائه دلایل عقلانی- و نه صرفاً انتزاعی- درباره چیستیِ روندهای مربوط به آینده بشریت و توسعه اجتماعی» است؛ بنابراین نباید آن را یک «دانش» یا «حقیقت» تلقی کرد. کتاب کلاسیک «هنر گمانه زنی» حاوی مبانی معرفتی مطالعه آینده است و درباره امکان مطالعه آینده و سودمندی آن به خوبی بحث می کند. این کتاب، از این منظر قابل توجه است که دوژوونل در آن، مطالعه آینده را نه یک «علم»؛ بلکه یک «هنر» می داند.

پروژه فتوریبلز (آینده پذیری)

در سال1960 دوژوونل تصمیم گرفت پروژه «فتوریبلز(آینده پذیری)» را – با حمایت مالی بنیاد فورد- با هدف مطرح کردن جنبش آینده پژوهی فرانسه در میان پژوهشگران سراسر جهان اجرا کند. این پروژه، در قالب راه اندازی  یک نشریه آینده پژوهی شکل گرفت که دربرگیرنده مجموعه مقاله هایی درباره وقایعی بود که «شاید در آینده به ویژه در حوزه سیاسی رخ دهند». در اندیشه دوژوونل، «آینده پذیری» در تفکر دوژوونل، معرف یک مفهوم یا رویکردی بسیار مهم به سوی آینده است و منظور از آن، «بررسی پیامدهای مستدل گمانه زنی» است؛ یعنی از نظر وی، «برآوردن یک آینده منفرد ممکن نیست؛ چرا که آینده های ممکن متعددی وجود دارند». از رهگذر طرح این معنا، مفهوم «آینده ها» به جای «آینده» در ادبیات آینده پژوهی نهادینه شد.

در دهه 1970، دوژوونل با تأسیس کمیته پژوهشی آینده پژوهی در انجمن بین المللی جامعه شناسی، خدمت بزرگی به تقویت مقوله «نگاه به آینده» در محافل تخصصی جامعه شناسی کرد. از دیگر آثار مهم دوژوونل، کتاب «تمدن قدرت» بود که در سال 1976 منتشر شد. او در این کتاب می کوشد به برخی از مهم ترین ابعاد تمدن بشری توجه کند و ایده های خود را درباره شکل گیری و توسعه تمدن توضیح دهد.

النورا ماسینی درباره او معتقد است: «درس مهم دوژوونل برای همه آینده پژوهان، تواضع و فروتنی است؛ چرا که آینده پژوهان در راه جستجوی آینده های ممکن، محتمل و مطلوب، باید کاملاً متواضع بوده و به دیدگاه های دیگران درباره آینده خوب گوش دهند».

اسطوره مبارزه با آینده های نامطلوب

به واسطه مبانی فکری و معرفتی اندیشه دوژوونل برای آینده پژوهی (آینده پذیری، گمانه زنی و آینده های ممکن متعدد) است که اندیشه و تفکرات و آثار دوژوونل در تقابل با رویکردهای تکنوکراتیک و نخبه گرایانه امریکایی، در امریکای لاتین و آفریقا و بخش هایی از آسیا از مقبولیت و اعتبار بیشتری برخوردار شده اند؛ چنان که (به زعم واسکوئز)، دوژوونل برای آینده پژوهان جوان امریکای لاتین، «الگویی افسانه ای» محسوب می شود. او هم چنین «نماد امیدواری به آینده و اسطوره مبارزه با آینده های نامطلوب» به شمار می آید.

برتراند دوژوونل در سال 1987 در سن 84 سالگی درگذشت.

ماهنامه نامه آینده‌پژوهی، شماره 28، دی 1394

پاسخ دهید

برای دریافت کاتالوگ موسسه کلیک فرمایید ( دانلود کاتالوگ )
Hello. Add your message here.