کارکردهای دیپلماسی انرژی در ثبات­ محیط سیاسی

0

امروزه دیپلماسی انرژی دارای کارکردهای متنوع و متعددی است که می‌تواند در تحقق اهداف و پیشبرد منافع ملی، مؤثر واقع شود و کشورها با بهره‌مندی از آن تلاش می‌کنند که تا حدّ امکان بدون استفاده از زور، منافع و امنیت انرژی خود را در این عرصه تأمین کنند.

اختصاصی/ افق آینده پژوهی راهبردی- داود کریمی پور* – کشورها به‌منظور توسعه اقتصادی و استفاده از ظرفیت‌های اقتصادی خود در جهت ارتقاء منزلت منطقه‌ای و بین‌المللی، نیازمند ایجاد ثبات در محیط سیاسی در سطوح داخلی و منطقه‌ای هستند و تا زمانی که نتوانند محیطی باثبات را فراهم کنند، نخواهند توانست در عرصه اقتصادی و سیاسی، به رشد و توسعه دست یابند.

********

چارچوب نظری: وابستگی متقابل

مفهوم وابستگی متقابل، مهم‌ترین خصیصه اقتصاد سیاسی بین‌الملل است. در ابتدای سال 2000 میلادی، بازار جهانی نفت و گاز تلفیقی از تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان و شرکت‌های نفتی ملی و بین‌المللی بوده که ویژگی اصلی این بازار روبه رشد، وابستگی متقابل است.

وابستگی متقابل به معنای تأثیرات متقابل در میان کشورها یا در میان کنشگران متضاد در کشورهای مختلف است. این تأثیرات متقابل، ناشی از تعاملات بین‌المللی مانند جریان پول، کالا و جمعیت در عرصه بین‌المللی است که بعد از جنگ جهانی دوم افزایش‌یافته است. طرفداران این نظریه معتقدند که هرچه تعاملات اقتصادی و اجتماعی میان دو کشور بیشتر باشد به همان نسبت سطح همکاری بیشتر و سطح منازعه کاهش می‌یابد.

اختلالات در نظام عرضه و تقاضا موجب صدمات شدیدی به اقتصاد و حتی امنیت ملی کشورهای وابسته به نفت می‌شود. درواقع یکی از متغیرهایی که موقعیت کشورها را به چالش کشیده و دولت‌ها را ملزم به ملحوظ نگه‌داشتن مؤلفه‌های ساختار نظام بین‌الملل در تصمیم‌گیری سیاست خارجی می‌کند وضعیتی است که «ساختار اقتصاد سیاسی بین‌الملل» بر آن‌ها تحمیل کرده است . یکی از چالش‌های مهم جهانی در این قرن چالش بر سر انرژی و مسئله «امنیت انرژی» یکی از چالش‌های مهم پارادایم اقتصاد سیاسی این قرن خواهد بود.

ثبات سیاسی

ثبات سیاسی از منظر روابط بین‌الملل و با عنایت به مفهوم تعادل را باید موقعیت یا شرایط باثبات بودن مانند مقاومت در برابر تغییر، انفکاک یا سرنگونی ناگهانی دانست. به نظر بِست، بهترین شکل ثبات همان نوع طبیعی آن است که در آن بین نیازها و چیزهای در دسترس تعادل برقرار است. نیازهای اساسی نیز می‌تواند سیاسی، ژئواقتصادی، اقتصادی-اجتماعی، سیاسی-اجتماعی، فرهنگی، ذهنی و روحی باشند.

 در تعریفی دیگر، ثبات سیاسی به معنای قابل پیش‌بینی بودن محیط سیاسی است. در چنین تعریفی، یک نظام سیاسی باثبات، نظامی است که بتوان به وضعیت آینده آنچه به لحاظ اقتصادی و چه سیاسی اطمینان کرد. اطمینان به وضعیت آینده در یک کشور، لازمه اصلی پیشرفت و ترقی نظام سیاسی و اقتصادی است. بنابراین باید گفت ثبات سیاسی، شرایط اطمینان­زا است که در بستر آن توسعه اقتصادی و سیاسی معنی یافته و جریان می‌یابد.

پیوندهای میان اقتصاد، ثبات و امنیت در جهان پس از جنگ سرد، دارای معنا و مفهوم خاصی شده است. هم‌اکنون امنیت مبتنی بر وابستگی متقابل و همکاری میان دولت‌ها قراردارد و با پدیده هایی همچون جهانی‌شدن، اقتصاد آزاد و ساختارهای نهادی جاافتاده این رابطه تقویت‌شده است. بنابراین اگرچه درگذشته بیشتر امنیت سخت‌افزاری بود اما هم‌اکنون بااهمیت یافتن مقوله اقتصاد، امنیت بیشتر در قالب مؤلفه‌های نرم‌افزاری تعریف می‌شود.

امروزه نقش مؤلفه‌های اقتصادی در تأمین امنیت ملی و ثبات سیاسی در مقایسه با گذشته از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. یکی از مهم‌ترین و حیاتی‌ترین ابعاد اقتصادی کشورها، بی‌شک بخش انرژی و تأمین سوخت موردنیاز در چرخه تولید و ابعاد گوناگون اقتصادی در کشور است.

امنیت انرژی2

دیپلماسی انرژی

انرژی یک مقوله بینابخشی میان امنیت ملی و رفاه اقتصادی است. بنابراین باید گفت دیپلماسی انرژی تلاش برای حفظ و ارتقاء امنیت ملی از طریق ایجاد رفاه اقتصادی با ابزار انرژی است. دیپلماسی انرژی مجموعه‌ای از ابزارهاست که کنشگران محیط بین‌المللی از آن برای دوری گزیدن از ریسک‌های محتمل در تعاملات بازار انرژی استفاده می‌کنند.

در مفهوم دیپلماسی انرژی به‌طورکلی رابطه و پیوند بسیار مستحکمی میان انرژی و سیاست توسعه، تجارت دوجانبه، کمک‌های نظامی و سیاست خارجی وجود دارد. دیپلماسی انرژی یکی از ابزارهای سیاست خارجی برای دستیابی ایمن به عرضه انرژی و ارتقا همکاری دوجانبه در میان کشورها در سطح بین‌المللی است. منظور از دیپلماسی انرژی، کنش متقابلی است کـه معطـوف بـه نگـاه بلندمدت و راهبردی به بسط همکاری بین‌المللی و جهـانی و انـرژی بـر بـستری از همکـاری بین‌المللی، ابزار تشویق و حمایت از سرمایه‌گذاری‌های چندجانبه درزمینه تولیـد و تجـارت است از. منظر تعریف ارائه‌شده، دیپلماسی انرژی مبتنی بر دیپلماسی کنش­منـد و ملتـزم بـه تعامل با دیگر بازیگران برای تعیین دستور کار، تعریف بازی جدیدی در زمینه تـأمین الزامـات امنیت انرژی فراگیر و تدوین قواعد رفتاری جهانی در بخش انرژی است.

باید دانست که  ماهیت و اهداف دیپلماسی انرژی در میان کشورها متفاوت است. کشورهایی که در بازار جهانی انرژی تولیدکننده انرژی محسوب می‌شوند، دیپلماسی انرژی را ابزاری برای تأمین امنیت عرضه انرژی خویش به کار می‌گیرند و بر این اساس به دنبال یافتن بازارهای جدید در حوزه انرژی، ارتقای همکاری‌های دو یا چندجانبه در محیط بین‌المللی هستند. در مقابل کشورهای که در بازار انرژی، مصرف‌کننده به‌حساب می‌آیند، دیپلماسی انرژی به‌مثابه ابزاری جهت ارتقاء امنیت تقاضای انرژی خویش به کار می‌بندد.

همان‌طور که دیپلماسی انرژی، ابزار موفقیت کشورها در محیط بین‌المللی است، توفیق و کامیابی دیپلماسی انرژی نیز به توانمندی و کارآمدی دستگاه دیپلماسی یک کشور بستگی دارد. به‌عبارت‌دیگر، هر چه ساختار دستگاه‌های متولی امر دیپلماسی در یک کشور نسبت به ضرورت‌ها و کارکردهای دیپلماسی انرژی وقوف و تخصص بیشتری داشته باشند، امکان تقویت و موفقیت یک کشور برای نیل به اهداف سیاسی خود در محیط بین‌المللی نیز بیشتر است.  ازآنجاکه امروز مسئله اقتصادی، ازجمله مهم‌ترین ابزارها و کارکردهای قدرت ملی در عرصه بین‌المللی است، لذا تأمین نیازهای اقتصادی کشور، ارتباط مستقیمی با مسئله امنیت و ثبات در یک کشور دارد.

اگر تعریف ثبات محیط سیاسی به معنای قابل پیش‌بینی بودن آن را بپذیریم که این مقاله، به آن معتقد است، باید دید دیپلماسی انرژی تا چه اندازه می‌تواند محیط سیاسی را پیش‌بینی پذیر کند. این امر زمانی محقق می‌شود که نسبت به کارکردهای دیپلماسی انرژی وقوف کافی داشته باشیم. در ذیل به بررسی کارکردهای دیپلماسی انرژی می‌پردازیم.

ثبات سیاسی در نظام وابستگی متقابل

دیپلماسی انرژی به دلیل کارکردهای گسترده‌ای که می‌تواند در محیط بین‌المللی امروز ایفا کند، بیش‌ازپیش در قابل پیش‌بینی کردن محیط سیاسی نقش ایفا می‌کند. امروز بیش‌ازپیش اهمیت اقتصاد و انرژی در ثبات نظام‌های سیاسی اهمیت یافته است. هرچه کشورها در نظام اقتصاد جهانی، بتوانند نقش تأثیرگذارتر و مهم‌تری ایفا کنند، ثبات محیط سیاسی آن‌ها نیز افزایش خواهد یافت؛ چراکه در چارچوب وابستگی متقابل، سایر اجزای سیستم می‌کوشند به‌منظور تأمین منافع اقتصادی، ثبات سیاسی نظام‌های تأثیرگذار را حفظ کنند. در ذیل به برخی از کارکردهای مهم دیپلماسی انرژی اشاره می‌شود.

تنش‌زدایی

در نظام اقتصاد سیاسی جهانی، کارکرد وابستگی متقابل پیچیده، معطوف به این است که دیپلماسی انرژی با ایفای نقش میانجی در حل‌وفصل مناقشات دیرین و رفع سوءتفاهمات و در جنبۀ ایجابی با تعمیق پیوندها، مناسبات میان کشور‌ها و تعاملات جهانی را بهبود بخشد. در این معنا خط‌مشی اخیر به‌واسطه اینکه وضعیت باثبات‌تری را بر مناسبات از حیث امنیت عرضه، امنیت تقاضا و ضرورت سرمایه‌گذاری درزمینه مالی و فنی حاکم می‌سازد، یکی از ابعاد مهم دیپلماسی انرژی است.

 از سوی دیگر، تولید و عرضه انرژی، ارتباط مستقیمی با ثبات محیط سیاسی دارد، لذا دیپلماسی انرژی با تلاش برای همکاری منطقه‌ای با سایر کشورها، ضمن ایجاد محیط امن برای مبادلات در حوزه انرژی به ارتقای امنیت و ثبات محیط سیاسی در سطح منطقه‌ای و ملی کمک می‌کند.

امروزه بسیاری از تنش­ها، ناشی از تلاش کشورها برای دستیابی به منافع اقتصادی است. بنابراین دیپلماسی انرژی می‌تواند با ایجاد بازارهای مشترک انرژی و اقتصادی در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی، چارچوب روابط کشورها را به سمت همکاری سوق دهد. همچنین با توجه به اهمیت استراتژیک نفت در اقتصاد جهانی، دیپلماسی انرژی به گسترش وابستگی متقابل در حوزه انرژی و تمایل هرچه بیشتر کشورها بر همکاری، کمک قابل‌توجهی می‌کند. دیپلماسی انرژی ازجمله ابزارهایی است که می‌تواند به تنش‌زدایی در میان کشورها کمک کند.

خنثی­ سازی تحریم

تحریم‌های اقتصادی، ابزار سیاسی مهم و معمولاً تأثیرگذاری در دست کشورهای قدرتمند جهان برای دستیابی به اهداف سیاست خارجی بوده است. تحریم‌ها، معمولاً به دو شکل دوجانبه و چندجانبه بین‌المللی توسط دولت‌ها علیه کشورهای رقیب یا دشمن اعمال می‌شود تا از طریق آن دولت یا دولت‌های تحریم کننده به اهداف سیاسی خود دست یابند. بر این اساس باید گفت تحریم، ابزاری در جهت بی‌ثبات سازی محیط­های سیاسی است.

 کارکرد مهم دیگری که دیپلماسی انرژی بر عهده‌دارد، خنثی‌سازی اثربخشی تحریم‌هاست. دیپلماسی انرژی که ماهیت آن با بازاریابی و ابزارسازی گره‌خورده می‌تواند از طریق ایجاد پیوندهای دو یا چندجانبه، کارآمدی تحریم‌ها را در بلندمدت، خنثی سازد. تحریم که مانع ورود یک کشور به بازارهای جهانی می‌شود، پیامدهای قابل‌توجهی را بر ساخت سیاسی و اقتصادی کشورها برجای می‌گذارد.

پیشبرد دیپلماسی انرژی متناسب با ظرفیت‌ها و توانمندی‌های یک کشور، ضمن گسترش ظرفیت‌های اقتصادی با ایجاد بازارهای جدید در این زمینه می‌تواند به دور زدن تحریم، کاهش و حتی خنثی‌سازی اثربخشی تحریم‌های بیانجامد. این امر به تقویت ثبات اقتصادی و درنتیجه ثبات سیاسی کمک می‌کند. به دلیل وجود نظام وابستگی متقابل در اقتصاد سیاسی بین‌الملل، تحریم‌های اعمال‌شده بر کشورهای هدف تحریم، علاوه براثر مستقیم بر اقتصاد آن‌ها اثراتی بر اقتصاد جهانی و حتی کشورهای تحریم کننده نیز داشته‌اند. بنابراین ایالات‌متحده علاوه بر ناخشنود ساختن هم‌پیمانان خود، امنیت عرضه انرژی را با خطر مواجه ساخته است و خود نیز هزینه‌هایی را به‌صورت کاهش صادرات و از دست دادن بازارهای پرسود و نیز امکان سرمایه‌گذاری در ذخایر غنی این کشورها ازدست‌داده است. این امر، فرایندی است که از طریق دیپلماسی انرژی قابل وصول است.

تأثیرگذاری دیپلماسی انرژی بر ثبات سیاسی

بر اساس آنچه ذکر شد حال می­توان مدلی را طراحی کرد که بر اساس آن بتوان نقش دیپلماسی انرژی در ثبات محیط سیاسی را درک کرد. در این مدل، دیپلماسی انرژی که در نظام وابستگی متقابل، دو مقوله درهم‌تنیده اقتصاد و سیاست را به یکدیگر پیوند زده، با اجرای دو کارکرد اصلی به ثبات محیط سیاسی کمک می‌کند.

  • این کارکرد در حوزه سیاست، به تنش‌زدایی مربوط می‌شود. در واقع اعتمادسازی که شرط اول تنش‌زدایی میان کشورها محسوب می‌شود، ازجمله مهم‌ترین کارکردهای دیپلماسی انرژی است.
  • در حوزه اقتصاد، دیپلماسی انرژی با بازاریابی و بازارسازی به افزایش ظرفیت‌های اقتصادی و کاهش پیامدهای تحریم کمک می‌کند. ایجاد فرصت‌های جدید برای همکاری‌های اقتصادی و فروش محصولات و کالاها در حوزه انرژی ازجمله راهکارهایی است که دیپلماسی انرژی با استفاده از آن‌ها می‌تواند در راستای افزایش ظرفیت‌های اقتصادی یک کشور گام بردارد.

بب

مدل تأثیرگذاری دیپلماسی انرژی بر ثبات محیط سیاسی

نتیجه‌گیری

ثبات سیاسی، اصلی‌ترین مؤلفه در تعاملات جهانی و نظام وابستگی متقابل در اقتصاد جهانی است. تا زمانی که کشورها، نتوانند به روندهای آینده یک کشور اطمینان حاصل نکنند، حاضر به ائتلاف، همکاری و یا سرمایه‌گذاری‌های کلان در این کشور نیستند. ازاین‌رو آنچه امروز می‌تواند به پیشرفت و ترقی کشورها بیانجامد، پیش‌بینی پذیر بودن محیط سیاسی است.

در این راستا، دیپلماسی انرژی از دو سو می‌تواند، ثبات سیاسی را برای یک کشور به ارمغان بیاورد. بعد سیاسی دیپلماسی انرژی به ارتقاء اعتماد میان کشورها و تنش‌زدایی کمک می‌کند. درواقع اصل تنش‌زدایی مهم‌ترین مؤلفه در استقرار ثبات در محیط‌های سیاسی است که به‌وسیله جلب همکاری­های دو یا چندجانبه درزمینه انرژی به این امر کمک می‌کند. از سوی دیگر، کاهش اثر تحریم و ناکارآمد ساختن آن نیز از درون می‌تواند به ثبات اقتصادی و سیاسی یک کشور کمک کند. چه اینکه هدف از تحریم‌های اقتصادی، همراه کردن یک کشور با خواسته‌ها و منافع کشورهای تحریم کننده است و زمانی که یک کشور بتواند با بهره‌گیری از دیپلماسی انرژی، این پیامدها را خنثی سازد، از ثبات بیشتری در  محیط سیاسی و اقتصادی خویش برخوردار خواهد شد.

  • دانشجوی دکتری روابط بین الملل دانشگاه گیلان

مؤسسه افق آینده پژوهی راهبردی

پاسخ دهید

برای دریافت کاتالوگ موسسه کلیک فرمایید ( دانلود کاتالوگ )
Hello. Add your message here.